خوانش مسجد به‌عنوان ابزار حضور: رويكردي نو به‌سوي نظريۀ روحانيت فضاي مسجد

در بررسي روحانيت فضاي مسجد، بحث در رابطه با هدف غايي و ايدئال در معماري اسلامي كاملاً واضح و روشن است و جايگزين نمودن مسئلۀ «الوهيت» به‌عنوان هدف غايي روحانيت فضاي مسجد كمتر بحثي را ميان صاحب‌نظران اين حوزه در پي دارد؛ امّا همين اصطلاح مي‌تواند معاني بسيار متغيّري را به خودش بگيرد كه مسئلۀ اصلي تحقيق حاضر تدقيق معاني متغير و رسيدن به چهارچوبي درست از منظر اسلام است. هدف از نگارش مقاله اين است كه نقش پرورش‌دهندۀ معماري از زواياي جديدي بررسي شود و ارتباط آن با بُعد روحاني زندگي انسان واضح‌تر گردد. مقالۀ حاضر در مرحلۀ گردآوري داده‌ها از مطالعات اسنادي و كتابخانه‌اي بهره برده است و در مراحل بعد، از روش استدلال قياسي استفاده شده است. اين پژوهش در جست‌وجوي نظريۀ نوين براي خوانش مسجد در اسلام، ابتدا رويكرد زيباشناسانه و معرفت‌گرا دربارۀ نقش مسجد را از منظر متن سنت نقد مي‌كند و آن را به‌عنوان رويكردي كه كالبد يا فضاي مسجد را در جايگاه غايت روحانيت مي‌نشاند، فاقد اصالت لازم از ديد اسلامي معرفي مي‌كند. سپس با نگاهي دقيق‌تر در رابطه با رويكرد «ابزاري» به نقش مسجد در احراز روحانيت به‌جاي نگاه غايتي، موضوع رابطۀ مفهوم مسجد با بحث فلسفۀ تكنولوژي را ‌طرح مي‌كند كه اين تغيير نگرش، دريچۀ جديدي را به‌سوي فهم رابطۀ اسلام و معماري باز مي‌كند. لذا ضمن مطرح‌نمودن رويكرد نوين براي ورود مباني اسلامي در طراحي مسجد، از لحاظ ممانعت از تحريفات ديني در مسجد و ديگر فضاهاي مذهبي نيز مي‌تواند رويكرد كاراتري را پيش‌رو نهد. در نهايت، نتايج تحقيق حاكي از آن‌اند كه از ميان ارتباطات پنج‌گانۀ معماري به‌عنوان ابزار حضور، ارتباط پس‌زمينه‌اي منطبق‌ترين وضعيت را با اقتضائات اسلامي در حوزۀ مسجد دارد كه تبعات طراحانۀ آن بايد در آينده دقيق‌تر بررسي شوند.