مقايسه‌ فيتوشيميايي نمونه زراعي و مرتعي گياه دارويي آويشن شيرازي (.Zataria Multiflora Boiss )

سابقه و هدف: آويشن شيرازي به عنوان يكي از پر مصرف‌ترين و صادراتي ترين گياهان دارويي ايران شناخته مي شود. اين گياه تنها در مراتع مناطق مركزي و جنوبي ايران، قسمت هايي از پاكستان و افغانستان به‌صورت خودرو مي رويد. بررسي ها نشان داده است گياه داراي اثرات افزايش قدرت ايمني، ضددرد، ضدالتهابي، آنتي‌اكسيدان، ضدباكتري، ضد ويروسي، ضد عفوني ‌كننده و ضدقارچي است. قيمت بالا، فروش زياد و برداشت بي‌رويه و غيراصولي اين گياه از مراتع جنوبي ايران، ادامه حيات اين گياه با ارزش را در معرض خطر قرار داده است، به همين خاطر كاشت زراعي اين گياه در دستور كار قرار گرفته شده است. در همين راستا هدف از تحقيق حاضر مقايسه كمي و كيفي اسانس نمونه رويشگاهي و زراعي اين گونه است. مواد و روش‌ها: سرشاخه هاي گلدار گياه از منطقه مرواريد شهرستان داراب در استان فارس و همچنين نمونه كاشته شده از مزرعه تحقيقاتي واقع در دانشكده كشاورزي و منابع طبيعي داراب جمع آوري گرديد و با روش تقطير با آب و گاز كروماتوگراف متصل شده به (GC) اسانس گيري شد. به منظور استخراج اسانس،100گرم سرشاخه هاي گلدار خرد شده توسط آسياب، به روش تقطير با آب به كمك دستگاه كلونجر (Celevenger) به مدت 3 ساعت، در آزمايشگاه گياهان دارويي دانشكده كشاورزي و منابع طبيعي شهرستان داراب اسانس گيري انجام شد. براي شناسايي تركيب هاي اسانس از دستگاه هاي گاز كروماتوگرافي (GC/Mas) استفاده شد. نتايج: در اسانس Zataria Multiflora Boiss. نمونه زراعي 40 تركيب و در نمونه جمع آوري شده از رويشگاه مرتعي 32 تركيب شناسايي شدند. درصد بازده اسانس در نمونه كاشته شده 3.1 درصد و بيشترين تركيب‌هاي شيميايي موجود در آن شامل لينالول (54.33 درصد)، كارواكرول (24.83) و تيمول (2.48 درصد) است. در اسانس نمونه مرتعي بازده اسانس 1.7 درصد و بيشترين تركيب هاي اسانس تيمول (51.20 درصد)، كارواكرول (20.08 درصد)، پاراسيمن (7.74 درصد) و گاماترپيينن (7.25 درصد) وجود دارند. مقايسه دو اسانس نشان مي دهد در نمونه كاشته شده لينالول (Linalool) و كارواكرول (Carvacrol) و در نمونه رويشگاه تيمول (Thymol) و كارواكرول بيشترين تركيب ها هستند. از نظر تركيب اسانس در نمونه كاشته شده كارواكرول در مقايسه با نمونه رويشگاه افزايش نشان داد. تركيب تيمول نيز در اسانس نمونه رويشگاه اصلي در مقايسه با نمونه كاشته شده 58 درصد افزايش مقدار نشان داد. نتيجه‌گيري: با توجه به اهميت اقتصادي گياه آويشن شيرازي، بالا بودن ميزان اسانس آويشن نمونه زراعي شيرازي نسبت به نمونه مرتعي، همچنين به علت بالا بودن تركيبات با ارزش كارواكرول (Carvacrol) و لينالول (Linalool) در نمونه زراعي، جهت بقا و جلوگيري از خطر اين گياه با ارزش، پيشنهاد مي شود روند اهلي سازي اين گونه و معرفي به سيستم‌هاي كشاورزي و مرتع داري بايستي در اولويت قرار گيرد. همچنين از اين گياه جهت كاشت در طرح هاي احياء بيولوژيك مراتع جهت ايجاد اشتغال و توانمندسازي مرتع داران استفاده شود.