زمين‌ساخت فعال سامانه گسلي امتدادلغز گيلاتو-تبريز، شمال‌غرب ايران

سامانه گسلي فعال گيلاتو-تبريز، با روند كلي شمال‌غرب-جنوب‌شرق و طول بيش از 400 كيلومتر، در شمال‌غرب ايران گسترش دارد. اين سامانه گسلي امتدادلغز در دوره تاريخي و دستگاهي چندين زمين‌لرزه مخرب را تجربه كرده است. در اين مقاله، با استفاده از تصويرهاي ماهواره‌اي، تصويرهاي DEM (مدل رقومي ارتفاعي)، شواهد ميداني، داده‌هاي زمين‌لرزه‌اي و GPS، زمين‌ساخت فعال اين سامانه گسلي بررسي شده ‌است. اين سامانه گسلي از جنوب‌شرق به شمال‌غرب، از سه زون گسلي اصلي شمال تبريز، ميشو-تسوج، و گيلاتو-سيه‌چشمه-خوي تشكيل شده است. انتهاي شمال‌غربي سامانه گسلي گيلاتو-تبريز به ساختار دم‌اسبي (horsetail structure) شامل گسل‌هاي نرمال در جنوب كاقيزمان (Kaghysman) تركيه و انتهاي جنوب‌شرقي آن به زون راندگي بزقوش ختم مي‌شود. سامانه گسلي گيلاتو-تبريز ساختارهاي زمين‌ساختي ترافشاري (transpression) و تراكششي (transtension) (گسل‌هاي انشعابي (splay faults)، گسل‌گامه‌ها (stepovers)، خمش‌ها (bendings) و حوضه‌هاي كششي-جدايشي (pull-apart basins) پديدآمده در يك زون برشي راست‌گرد، با چيدمان پلكاني (en echelon)، را در بر دارد. زون گسلي شمال تبريز كه عامل سه زمين‌لرزه تاريخي ويرانگر 1042/11/04، 7/6Mw ؛ 1721/04/26، 7/7 Mw؛ و 1780/01/08، 7/7 Mw، بوده ‌است، شامل سه گسل‌پاره (fault segment) امتدادلغز راست‌گرد بستان‌آباد، شيبلي و تبريز با چينش راست‌پله (right-stepping) است. زون گسلي ميشو-تسوج كه رومركز ميداني زمين‌لرزه تاريخي 1786/10، 6/2 Mw، در نزديكي آن تعيين شده است، در خمش ترافشاري شكل گرفته‌ در نواحي مركزي سامانه گسلي گيلاتو-تبريز پديد آمده است. در سوي شمال‌غرب، زون گسلي امتدادلغز راست‌گرد گيلاتو-سيه‌چشمه-خوي، كه رومركز ميداني زمين‌لرزه تاريخي 1840/07/02، 7/4Mw ، در انتهاي شمال‌ شمال‌غربي آن تعيين شده است، چندين حوضه كششي-جدايشي را پديد آورده است. جنبش‌شناختي كنوني سامانه گسلي گيلاتو-تبريز نقش كليدي در لرزه‌ زمين‌ساخت شمال‌غرب ايران دارد و بخشي از همگرايي ميان ‌صفحه‌هاي اوراسيا و عربستان را تعديل مي‌كند.