تقابل عقيدتي صفويان و ازبكان با تأكيد بر انديشه‌هاي فضل‌الله روزبهان خنجي و مكاتبات مبادله شده بين عالمان و دولتمردان

اختلافات صفويان (1135-907 هـ ق) و ازبكان (1007-906 هـق) منحصر به آوردگاه‌ نظامي نبود و اين دو در عرصه‌هاي ديگر نيز تقابل داشتند. در اين ميان، تقابل عقيدتي كه از ابتداي شكل‌گيري روابط دو حكومت، به وجود آمد و در قالب مكتوباتي، خودنمايي كرد، از اهميت زيادي برخوردار بود. اين تقابل از زمان شاه اسماعيل (930-892 هـق) و شيبك خان (916-855 هـق) آغاز شد و در دوره شاه‌عباس اول (978-1038 هـق) و عبدالمؤمن‌خان (م 1006 هـق)، به اوج رسيد. پرسش اصلي پژوهش پيش رو، اين است كه تقابل عقيدتي و فكري صفويان و ازبكان از چه مؤلفه‌هايي تشكيل‌شده بود؟ روش تحقيق اين مقاله با توجه به ماهيت موضوع، توصيفي ـ تحليلي و روش گردآوري اطلاعات، كتابخانه‌اي است و با بهره‌گيري از منابع لازم و مرتبط، تلاش شده است تا وجوه مختلف اين تقابل ، بررسي گردد. يافته‌هاي اين پژوهش نشان مي‌دهد كه تقابل عقيدتي اين دو حكومت دربرگيرنده مؤلفه‌هايي است كه از سوي دو مدعي باهدف مشروع جلوه دادن مباني حكومتي خود و نيز شبهه‌افكني در مشروعيت رقيب، مورداستفاده قرارگرفته است. كما اين‌كه عناصر محل اختلاف تشيع و تسنن كه استمرار تاريخي طولاني‌اي داشته، در اين تقابل ، مؤثر بوده است. نتيجه ي اين تقابل مذهبي در عرصه ي روابط سياسي دو قدرت بازتاب يافت و اين دو رقيب از تنش‌هاي مذكور، در پيشبرد آمال سياسي خود بهره بردند. آثار مرتبط باقي‌مانده اين دوره، نشان‌دهندهٔ حضور گروهي از انديشمندان است كه در تهيه مفاد نامه‌هاي رسمي و نيز مكاتبات مستقل به اين تقابل دامن زده‌اند.