پژوهش در بازيابي اطلاعات در ايران: تحليل علم‌سنجي و مصورسازي علمي

پژوهش حاضر به بررسي علم‌سنجي مقالات حوزه بازيابي اطلاعات ايران، نمايه شده در پايگاه استنادي علوم جهان اسلام از ابتداي طرح موضوع در مقالات فارسي تا سال 1398 پرداخته است. اين پژوهش ازلحاظ هدف، كاربردي است كه با استفاده از فنون علم‌سنجي، ازجمله تحليل استنادي و تحليل هم‌رخدادي واژگان انجام‌گرفته است. داده‌هاي موردنياز از پايگاه اطلاعاتي «نمايه استنادي علوم جهان اسلام» استخراج‌شده‌اند. جامعه آماري تعداد 395 مقاله پايگاه استنادي علوم در حوزه بازيابي اطلاعات است كه براي تجزيه‌وتحليل داده‌ها از نرم‌افزارهاي «بيب اكسل»، «ووس ويور» و «اكسل» استفاده شد. «رحمت‌الله فتاحي» با 11 مقاله و 16 استناد بيشترين تعداد مقاله و استناد را داشت. 72/77 درصد مقالات به‌صورت مشاركتي و رويكرد دونويسندگي با 154 مقاله بيشترين رويكرد هم‌نويسندگي بوده است. در تأليف مقالات 626 نويسنده مشاركت داشتند كه 923 بار در مقاله‌هاي مختلف تكرار شدند. بزرگ‌ترين شبكه هم‌نويسندگي شامل 27 نويسنده است. «نجلا حريري»، «فريده عصاره» و «سعيد رضايي شريف‌آبادي» به ترتيب بالاترين امتياز را ازنظر مركزيت رتبه، بينابيني و نزديكي داشتند. كليدواژه‌هاي «بازيابي اطلاعات»، «موتورهاي جستجو» و «اينترنت» پرتكرارترين كليدواژه‌ها بودند. زوج‌هاي هم واژگاني «جامعيت-دقت بازيابي»، «اينترنت-موتورهاي جستجو» در رده اول و دوم پرتكرارترين زوج‌هاي هم واژگاني قرار داشتند. خوشه‌بندي موضوعي مقالات اين حوزه حاكي از وجود هشت خوشه موضوعي، «جستجو، پردازش و ارزيابي اطلاعات»، «ذخيره و بازيابي در نظام‌هاي اطلاعات»، «رفتار اطلاعاتي»، «نمايه‌سازي»، «مديريت اطلاعات و علم‌سنجي»، «موتورهاي جستجو»، «جامعيت و مانعيت» و «سواد اطلاعاتي» بود. استقبال از رويكرد هم‌نويسندگي در توليد آثار علمي حوزه بازيابي اطلاعات نشان‌دهنده تمايل نويسندگان به تأليف پژوهش‌هاي مشترك است و نويسندگان اين حوزه بايد تلاش بيشتري براي توليد مقالات باكيفيت داشته باشند تا ميزان اثرگذاري و استنادپذيري آن‌ها بيشتر شود. بزرگ‌ترين خوشه اين حوزه، «جستجو، پردازش و ارزيابي اطلاعات» است كه نشان‌دهنده اهميت اين موضوع در حوزه بازيابي اطلاعات است و كوچك‌ترين خوشه، «سواد اطلاعاتي» است كه لازم است پژوهش‌هاي بيشتري در اين زمينه انجام شود. اين مطالعه ضمن دادن تصويري كلان از پژوهش‌هاي بازيابي اطلاعات در ايران، الگويي براي ترسيم ساختار علمي حوزه‌هاي مشابه فراهم مي‌كند و به سياست‌گذاران پژوهش در اين حوزه در اتخاذ تصميم براي مديريت تحقيق در اين حوزه كمك مي‌كند.