اِسفَنجِرد، شهري مدفون در شن زارهاي مَجومِرد، يزد

اقليم خشك و بياباني نواحي مركزي ايران در استان يزد، حركت شن هاي روان و ماسه زارهاي بي‌پايان، منجر به ايجاد شرايطي خاص براي استقرارهاي انساني در اين بخش از ايران شده است. در طول تاريخ كم‌آبي، خشكي زمين و هوا، آفتاب سوزان و مخصوصاً حركت شن هاي روان در دشت يزد – اردكان كه موضوع اين گفتار است، تهديدي دائمي براي شهرها و روستاهاي مسكون در اين خطه بوده و هست. امروزه تا حدي با توجه به پيشرفت هاي صورت گرفته، خطر حركت شن هاي روان كمتر شده؛ ولي حتي در گذشته هاي نه چندان دور، اين موضوع خطري جدي و تهديدي دائمي براي ساكنين چنين مناطقي به حساب مي آمده است. حركت شن هاي روان منجر به كور شدن قنوات و دفن شهرها و روستاها در اين محدوده شده و ساكنين را مجبور به ترك محل و اسكان در مكان جديدي مي كرده است. اِسفَنجِرد؛ محوطه اي با وسعت تقريبي 85 هكتار، در بخش شمالي شهر مَجومِرد، شهرستان اشكذر، استان يزد قرار دارد كه با توجه به مواد فرهنگي جمع‌آوري‌شده از سطح محوطه و مطالعات تطبيقي تاريخي در اوايل دورۀ صفويه به دليل حركت شن هاي روان در زير ماسه زارها دفن شده است. اين محوطه در آبان ماه سال جاري بازديد و مورد بررسي كوتاه‌مدت باستان شناسي قرار گرفت و با توجه به غناي آثار شناسايي شده، پرونده ثبتي آن تنظيم و نسبت به معرفي آن اقدام شد. بر اساس شواهد سطحي و مطالعات مقايسه اي، گاهنگاري پيشنهادي براي محوطه، قرن پنج تا نهم هجري قمري (سلجوقي تا آغاز صفوي) است. محوطه در كنار مسير اصلي شمال به جنوب و خراسان به فارس و اصفهان قرار داشته و با توجه به مستندات تاريخي مكتوب، وجود قنوات متعدد و موقعيت ويژه مكاني، منطقه اي معمور بوده است. مطالعه عكس هاي هوايي قديمي و پراكندگي مواد فرهنگي و بقاياي معماري سطحي و وسعت محدوده مورد بحث، بيانگر وجود آثاري بسيار غني مخصوصاً از دورۀ سلجوقي در اين محدوده است. فضاهاي مسكوني و ديوارهاي باغات پيرامون، بيانگر رونق زندگي در اين منطقه بوده است.