پژوهش درزمينۀ تجربه‌هاي كتابخانه‌هاي عمومي در مواجهه با كوويد-19 (سخن سردبير)

كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني از نهادهاي خدماتي محسوب مي شوند كه بسته به وظايف محوله و جامعۀ خدمت‌گيرنده، طيف وسيعي از خدمات اطلاعاتي، آموزشي، فرهنگي و سرگرمي را به اقشار مختلف اجتماع ارائه مي‌دهند. در اين ميان، كتابخانه‌هاي عمومي به‌دليل قرارگيري در بافت جامعه و ارتباط با همۀ اقشار جامعه، نقش برجسته‌تري ازنظر خدمت‌رساني به شهروندان ايفا مي‌كنند و به همين دليل، از آن‌ها با عنوان مكان سوم يا محل ديدار و اجراي برنامه‌هاي مرتبط با گروه‌هاي محلي نيز ياد مي‌شود. به عبارت ديگر، اگرچه كه در سال‌هاي گذشته و با توسعۀ فناوري‌هاي اطلاعاتي و ارتباطاتي، خدمات غيرحضوري متنوعي ازسوي كتابخانه‌ها در بستر فضاي ديجيتال ايجاد شده است، اما هنوز هم انواع كتابخانه‌ها به‌ويژه كتابخانه‌هاي عمومي به‌عنوان مكان‌هايي براي اجتماع مردم به‌منظور كتاب‌خواني و استفاده از خدمات و برنامه‌هاي فرهنگي و آموزشي محسوب مي شوند. در اواخر سال 2019، اخبار مرتبط با شيوع بيماري ناشي از ويروس كوويد-19 در رسانه‌ها منتشر شد و با ورود به سال 2020، كرونا به يك پاندمي يا بيماري جهاني تبديل شد. اخبار و اطلاعات منتشرشده نشان داد كه كشورهاي مختلف به‌منظور جلوگيري از انتقال ويروس مذكور به‌سرعت به تعطيلي يا محدودسازي فعاليت مراكز اجتماعي و ازجمله كتابخانه‌هاي عمومي اقدام كردند. در ماه‌هاي بعد و با طولاني شدن دورۀ شيوع كرونا، پروتكل‌هاي بهداشتي و زيرساخت‌هاي فني و انساني براي ازسرگيري فعاليت اين مراكز ايجاد شد و طي دو سالي كه اين بيماري در سطح جهاني پراكنده بود، فعاليت محيط‌هاي آموزشي، تفريحي و فرهنگي به‌شكل مجازي و حضوري با محدوديت ادامه يافت. آمارهاي مربوط به فعاليت‌هاي كتابخانه‌هاي عمومي در ايالات متحده نشان مي‌دهد كه در سال 2020 مجموع ساعت كاري كتابخانه‌ها در هفته نسبت به سال قبل كاهش يافته و مراجعۀ حضوري به اين مراكز به نصف كاهش يافته است. همچنين، درحالي‌كه درمجموع از ميزان امانت منابع كتابخانه‌اي نسبت به قبل از كرونا در حدود 25 درصد كاسته شد، اما اقبال بيشتري به خواندن كتاب‌هاي الكترونيكي به وجود آمد، به‌گونه‌اي كه در سال 2020 درمجموع حدود 23 درصد افزايش در اين زمينه اتفاق افتاد و درمجموع نزديك به 428 ميليون منبع الكترونيكي در كتابخانه‌هاي عمومي اين كشور به امانت داده شد (كورسيك، 2023). روي‌هم‌رفته، اين آمار و موارد مشابه حاكي از كاهش شديد مراجعۀ حضوري، كم شدن تعداد برنامه‌ها و مخاطبان و حتي كاسته شدن از ميزان مجموعه‌سازي در كتابخانه‌هاي عمومي بوده است، در‌حالي‌كه برنامه‌ها و خدمات مجازي و نيز مجموعه‌سازي منابع الكترونيكي در اين كتابخانه‌ها روندي افزايشي داشته است. فعاليت كتابخانه‌هاي عمومي در ايران نيز در سال‌هاي اخير تحت‌تأثير اوج گيري، ماندگاري و توقف رشد كوويد-19 بوده است. شيوع بيماري كرونا در نيمۀ دوم سال 1398 به‌ويژه در هفته‌هاي آخر اين سال، وضعيت ارائۀ خدمات در مراكز آموزشي، فرهنگي و خدماتي ايران را به‌شدت تحت‌تأثير قرار داد و به‌مرور برنامه‌هايي براي كاهش ساعت كار، توقف خدمات حضوري و ارائۀ راهكارهاي جايگزين طراحي و اجرا شد. هدف اين اقدامات، ادامۀ فعاليت اين مؤسسه‌ها، بدون ملزم شدن مخاطبان به مراجعۀ حضوري بود. در ابتدا در مواردي كه مصادف با موج همه‌گيري ويروس در كشور بود، با توجه به تصميمات ستاد ملي مبارزه با كرونا، فعاليت برخي از مراكز ارائه‌دهندۀ خدمات عمومي براي مدتي متوقف شد اما پس‌از مدتي كوتاه، بسياري از آن‌ها با رعايت پروتكل‌هاي بهداشتي و نيز با بهره‌گيري از زيرساخت‌هاي فناورانه، اقدام به شروع مجدد خدمات خود به‌صورت حضوري يا غيرحضوري كردند. اين وضعيت كم‌وبيش تا پايان سال 1400 ادامه داشت و درمجموع، مراكز فرهنگي، هنري، مذهبي، خدماتي و اجتماعي كشور در يك دورۀ دوساله، تحت‌تأثير بيماري كرونا، شيوه‌هاي نويني از كسب‌وكار و خدمت‌رساني به مخاطبان را تجربه كردند. كتابخانه‌هاي عمومي در شهرها و روستاهاي ايران هم در طي حدود دو سال شيوع كرونا، از جنبه‌هاي مختلف تحت‌الشعاع اين همه‌گيري قرار گرفتند. تا مدت‌زمان قابل‌توجه، درب كتابخانه‌ها به روي مراجعان بسته بود و امكان مراجعه و امكان استفاده از خدمات حضوري آن‌ها فراهم نبود. بعدها، امكان مراجعه براي دريافت و بازپس دادن منابع فراهم شد و پس‌از مدتي در بيشتر كتابخانه‌ها، امكان حضور مراجعان با رعايت پروتكل‌هاي بهداشتي فراهم شد و برنامه‌ها و خدمات حضوري كتابخانه‌ها، هرچند به‌صورت محدودتر، از سر گرفته شد.