تجارب كتابداران كتابخانه‌هاي عمومي در دوران همه‌گيري كوويد-19: مطالعۀ موردي كتابخانۀ مركزي پارك شهر تهران

هدف: همه‌گيري كوويد-19 به‌عنوان يك پديدۀ پيش‌بيني‌نشده، تغييرات متعددي را در خدمات و نحوۀ خدمت‫رساني سازمان‫هاي خدمت‫رسان به وجود آورد. در نتيجه، كتابخانه‫هاي عمومي و خدمات آن‌ها نيز به‌عنوان مراكز اجتماعي و خدماتي با چالش‫هاي متعددي روبه‌رو شدند. هدف از پژوهش حاضر، شناسايي تجارب كتابداران كتابخانۀ مركزي پارك شهر تهران در ايام كرونا است. ازاين‌رو، ضمن بررسي تغيير روند فعاليت‌‌ها و خدمات بخش‌‌هاي مختلف كتابخانه با شيوع كرونا، رويكردهاي جديد مورد استفاده و شناسايي و ضرورت به‌كارگيري و تداوم آن‌ها در دورۀ پساكرونا، از ديدگاه كتابداران كتابخانۀ مركزي پارك شهر تهران بررسي شد. روش: اين پژوهش از نوع كاربردي است و با استفاده از رويكرد كيفي و روش تحليل محتوا انجام شده است. ابزار گردآوري داده‌‌هاي پژوهش، مصاحبه‌‌اي نيمه‫ساختاريافته بود كه به‌‌صورت حضوري انجام شد. جامعۀ اين پژوهش شامل 13 نفر از كتابداران كتابخانه مركزي پارك شهر تهران است كه در بخش‌‌هاي مختلف كتابخانه در ايام كرونا و پساكرونا مشغول به كار بوده‌‌اند. مصاحبه‌ها در زمستان 1401 انجام شد و تحليل داده‌ها نيز در بهار 1402 صورت گرفت. براي تجزيه‌وتحليل و كدگذاري داده‌‌هاي پژوهش، از نرم‌‌افزار مكس‌كيودا (2020) استفاده شد. يافته‌‌ها: پس‌از كدگذاري مصاحبه‌ها، 436 مفهوم حاصل شد كه با مقوله‫بندي آن‌ها، درمجموع 103 مقوله به وجود آمد. در نهايت با بررسي دوباره، مقوله‫هاي محوري شناسايي شد و در قالب مدل‫هاي حاصل از تحليل نشان داده شد. ايجاد زيرساخت‌‌هاي فناورانه، لزوم ارتقاي توانمندي‌هاي تخصصي و فناورانۀ كتابداران، لزوم خودكارسازي فرايندهاي كتابخانه‌‌ و تداوم فعاليت‌‌هاي كتابخانه در فضاي مجازي، 4 مقوله‌اي بود كه از تحليل داده‫هاي پژوهش به دست آمد. اين چهار مقوله، تدابير و زيرساخت‌‌هاي لازم براي آمادگي هرچه بيشتر براي شرايط بحراني و به‌منظور ارتقاي عملكرد كتابخانه در اين شرايط است. اگرچه مهيا نبودن شرايط براي ارائۀ خدمات با شيوع كرونا باعث تعطيلي كامل كتابخانۀ مركزي پارك شهر تهران شد، اما لزوم ارائۀ خدمات در شرايط خاص به همراه كسب توانمندي‌هاي لازم براي حضور در فضاي مجازي، سبب شد از شيوه‌هاي نويني در ارائۀ خدمات استفاده شود. اجراي برنامه‌هاي فرهنگي به‫صورت مجازي، ارائۀ خدمات مرجع مجازي، خدمات پيك كتاب (يعني تحويل و دريافت كتاب از درب منازل اعضا) ازجمله خدماتي بود كه تا پيش از شيوع كرونا به‌طور ويژه به آن‌ها پرداخته نشده بود. يافته‌ها همچنين حاكي از لزوم پرداختن به تدابير و زيرساخت‌‌هايي براي آمادگي هرچه بيشتر با شرايط بحراني به‌منظور ارتقاي عملكرد كتابخانه است. اثربخشي اين تدابير و شيوه‌ها در دورۀ پساكرونا از ديدگاه كتابداران و تأكيدشان بر لزوم تقويت اين شيوه‌ها نشان مي‌دهد كه درحال‌حاضر تداوم آن‌ها وضعيتي قابل‌قبول براي ارائۀ خدمات و برنامه‌هاي فرهنگي و آموزشي كتابخانه فراهم آورده است. اصالت/ارزش: نقطۀ قوت اين پژوهش، بررسي تغييرات ايجادشده در شيوۀ ارائۀ نشان داد تهديد كرونا باعث ايجاد فرصت تغيير و بهبود برخي فعاليت‌هاي كتابخانه از ديدگاه كتابداران شده است؛ زيرا با توجه به موقعيت خاص اين كتابخانه و رويكردهاي نوين آن، مي‫تواند الگويي براي ساير كتابخانه‌‌هاي عمومي كشور باشد.