ارزيابي هندسي حياط مركزي و تحليل ساختار فضاهاي معماري در اقليم بومي گرم و مرطوب؛ مطالعه موردي: خانه‌هاي تاريخي صفوي و قاجار دزفول

عدم شناخت كافي و درست مبتني بر انگاره‌هاي بنيادين و اصيل تداوم‌ يافته الگوهاي معماري خانه‌هاي سنتي ايران، منجر به آشفتگي‌هايي در ساختارهاي بنيادين در معماري خانه‌هاي امروزي ‌شده‌ است. هدف اين ‌پژوهش، ارزيابي هندسه حياط مركزي و تحليل ساختار فضاهاي معماري در اقليم بومي گرم و مرطوب معماري خانه‌هاي مورد مطالعه دوره قاجاريه و صفويه در دزفول، شناخت و بازنمايي در معماري خانه‌هاي امروزي ‌است. در اين ميان، خانه‌هاي دوران صفوي و قاجار در شهر دزفول، نمونه‌هاي ارزشمند از معماري بشمار مي‌آيند كه به‌خوبي توانسته‌اند با شرايط خاص اقليمي خوزستان هماهنگ شوند. بر اين مبنا در پژوهش حاضر، به شناسايي الگوهاي هندسي و تناسباتي و استانداردهاي حاكم در ساختارهاي حياط مركزي، تالارهاي زمستان‌نشين و اتاق‌هاي فصلي مبتني بر اقليم گرم و مرطوب پرداخته شده است. همچنين روابط فضاها نيز براساس مشخصات كالبدي مورد مطالعه قرار مي‌گيرد تا با مقايسه معيارهاي اقليمي بتوان به الگوي طراحي پايدار براساس الگوهاي ساختاري دست يافت. بدين منظور يازده بناي مسكوني از دوره صفوي و قاجار به‌طور هدفمند انتخاب شدند كه در شهر دزفول فراواني قابل‌توجهي را به خود اختصاص داده‌اند،. در ادامه روند بررسي اين خانه‌ها، داده‌ها و اطلاعات حاصل از مطالعه و بررسي ميداني در جداولي به ثبت رسيده و به كمك روش‌هاي محاسباتي، استدلال منطقي داده‌ها و تحليل كمي و كيفي آن‌ها مجموعه‌اي از تناسبات هندسي و روابط فضايي به دست آمد. نتايج به‌گونه‌اي است كه براساس فصل مورد استفاده و نوع كاربري، برخي فضاها شكل‌هاي متناسبي دارند. تفاوت فصلي در طراحي فضاها اغلب به دو فصل تابستان و زمستان محدود است. توجه به استفاده از نور خورشيد و تهويه به‌خاطر باد مطلوب شرقي در جهت‌گيري بناها نيز مدنظر قرار گرفته است؛ حتي اين جهت‌گيري در فصل زمستاني هم موردتوجه بوده است. بررسي‌هاي تراكم ساختماني نشان مي‌دهد درون‌گرايي صفت غالب خانه‌هاي منطقه است و توده ساختماني، بيشتر از نيمي از مساحت عرصه را تشكيل مي‌دهد. بنابراين مدت كوتاهي از حياط در تابستان استفاده مي‌شود و كاربرد آن در زمستان براي دريافت نور در عمق فضاها است. به همين دليل، اغلب حياط مربعي شكل با نسبت طول و عرض برابر و صورت فشرده مرسوم بوده است.