بررسي ساختار توده‌هاي جنگلي بلوط تخريب‌يافته در زاگرس شمالي (جنگل‌هاي پيرانشهر و سردشت)

مقدمه و هدف: به منظور مديريت صحيح جنگل به ابزارهايي نياز است كه با استفاده از آنها بتوان تغييرات ايجاد شده در ساختار جنگل را بررسي كرد. در اين پژوهش براي بررسي ساختار جنگل‌هاي مخروبه بلوط پيرانشهر و سردشت در استان آذربايجان‌غربي، دو قطعه نمونه يك هكتاري با ابعاد 100 در 100 متر، در دو توده با شرايط متفاوت شامل دارساروين سردشت (دانه و شاخه‌زاد، تاج پوشش 30 درصد) و پردانان پيرانشهر (شاخه‌زاد متراكم، تاج‌پوشش 90 درصد) بررسي شد.مواد و روش‌ها: در اين پژوهش، بررسي ساختار با استفاده از شاخص‌هاي تراكم، قطر، ارتفاع و رويه‌زميني، موقعيت مكاني و همچنين شاخص‌هاي مبتني بر نزديك ترين همسايه در دو قطعه نمونه يك هكتاري انجام گرفت. متغيرهاي ساختاري تمام درختان موجود در قطعه ‌نمونه به‌تفكيك پايه‌هاي تك‌تنه و شاخه‌زاد اندازه‌گيري شدند. مشخصات گونه، مختصات مكاني، قطر در ارتفاع 0.5 متري تنه، قطر برابر ‌سينه و ارتفاع تمام درختان اندازه‌گيري شد. براي تيپ‌بندي پوشش جنگلي نيز سه معيار تراكم گونه‌اي، سطح مقطع و تاج پوشش، مورد استفاده قرار گرفت. براي تشريح و كمي‌سازي ويژگي‌هاي ساختاري توده‌هاي جنگلي در اين پژوهش، از شاخص‌هاي مبتني بر نزديك‌ترين همسايه استفاده شد. بدين منظور از شاخص‌هاي فاصله تا نزديك ترين همسايه‌ها، زاويه يكنواخت، كلارك و اوانز، آميختگي، اختلاف قطري و اختلاف تاج‌پوشش استفاده شد. محاسبات مربوط به ويژگي‌هاي ساختاري توده‌هاي مورد بررسي با استفاده از نرم‌افزار SPSS نسخۀ 20 و محاسبات مربوط به شاخص‌هاي ساختاري با استفاده از مجموعه نرم‌افزاري Crancod نسخۀ 1.3 انجام شد.يافته ها: در قطعه‌نمونه دارساروين سردشت 277 پايه در هكتار و در قطعه‌نمونه پردانان پيرانشهر، 747 پايه جست گروه در هكتار برداشت شد. نتايج شاخص كلارك و اوانز با مقدار 0.82 و 0.94 به ترتيب براي توده‌هاي دارساروين و پردانان و زاويه يكنواخت به همين ترتيب با مقدار 0.56 و 0.52 نشان داد در هر دو توده الگوي پراكنش مكاني كپه‌اي و الگوي پراكنش گونه‌اي تصادفي است. نتايج شاخص آميختگي نشان‌دهنده آميختگي بيشتر درختان همسايه، در توده پردانان (0.65) نسبت به توده دارساروين (0.38) است. ميانگين شاخص اختلاف قطري براي قطر در ارتفاع نيم‌متري تنه، اختلاف بيشتر توده پردانان (0.55) نسبت به دارساروين (0.46) را نشان مي دهد. اما شاخص اختلاف تاج‌پوشش نشان دهنده اختلاف بيشتر دارساروين (0.58) نسبت به پردانان (0.53) در تاج‌پوشش درختان است.نتيجه‌گيري كلي: در مجموع نتايج شاخص تنوع تركيبي، نشان داد سطح تنوع تركيبي مكاني، گونه اي و ابعادي پائيني در دو توده جنگلي مورد تحقيق وجود دارد و اين نتايج تحت تاثير عوامل تخريبي و همچنين محدوديت تجديد حيات، همخواني دارد. با توجه به تفاوت توده‌ها در دو قطعه‌نمونه مورد بررسي نتايج حاصل از اين شاخص‌ها مي‌تواند به عنوان مبنايي براي مقايسه با ساير جنگل‌هاي مشابه و تعيين مقدار انحرافات به وجود آمده در اثر فرايندهاي طبيعي و دخالت‌هاي انساني مورد استفاده قرار گيرد. همچنين رسيدن به يك الگوي مديريت و شيوه جنگل‌شناسي مناسب در جنگل‌هاي اين منطقه و تعيين ساختار و برنامه‌ريزي بر اساس وضع موجود با استفاده از اين شاخص‌ها ضروري به‌نظر مي‌رسد.