تجزيه داي‌آلل ارقام گندم براي عملكرد دانه و برآورد ارزش نانوايي آنها با استفاده از نشانگرهاي STS

افزايش عملكرد دانه در واحد سطح و بهبود كيفيت نان توليدي از مهم‌ترين اهداف برنامه‌هاي بهنژادي گندم در ايران هستند. آگاهي از نحوه كنترل ژنتيكي صفات و دسترسي به نشانگرهاي مولكولي يا مورفولوژيكي پيوسته با آن‌ها نيز پيش‌نياز هرگونه دستورزي‌هاي ژنتيكي محسوب مي‌گردند. در اين مطالعه از تعداد 100 نتاج نسل F1 داي‌آلل 10 × 10 كامل و دوطرفه استفاده شد تا ژنتيك عملكرد دانه و ارزش نانوايي آن‌ها با استفاده از نشانگرهاي STS مرتبط با زيرواحدهاي HMWG مورد تحليل قرار گيرد. اين پژوهش در سال‌هاي 1399 و 1400 در دانشگاه علوم كشاورزي و منابع طبيعي گرگان انجام شد. در سال اول 10 رقم گندم شامل گنبد، مرواريد، كلاته، احسان، سيروان، بهاران، چمران2، شوش، مهرگان و برات از نواحي جغرافيايي مختلف ايران در مزرعه كشت و با هم تلاقي داده شدند. در سال دوم والدين و تلاقي‌ها در قالب طرح بلوك‏ كامل تصادفي با سه تكرار كشت و مقادير عملكرد دانه، تعداد سنبله در بوته، تعداد دانه در سنبله، وزن دانه، روز تا سبز شدن و ارتفاع بوته از روي آن‌ها اندازه‌گيري گرديد. نتايج بيانگر وجود تفاوت ژنتيكي معني‌دار بين والدين بود. تحليل وراثت‌پذيري خصوصي نشان داد كه تلاقي ارقام بهترين روش بهنژادي براي بهبود عملكرد دانه، تعداد سنبله در بوته و روز تا سبز شدن است. بر همين مبنا، براي بهبود تعداد دانه در سنبله، وزن دانه و ارتفاع بوته روش انتخاب، بازدهي بالاتري خواهد داشت. ارقام مرواريد و گنبد به‌ترتيب بهترين تركيب‌‌شونده‌هاي عمومي براي عملكرد دانه بودند؛ زيرا اثرات تركيب‌پذيري عمومي مثبت و معني‌داري داشتند. بالاترين تركيب‌‌پذيري خصوصي در تلاقي‌هاي احسان × گنبد، مرواريد × چمران 2 و شوش × سيروان مشاهده گرديد. نتايج اين مطالعه نشان داد كه نشانگرهاي STS در شناسايي تفاوت ارزش نانوايي ارقام توانمند بودند. امتياز كيفي ارقام بين 6 تا 10 برآورد شد و كلاته و برات به‌عنوان برترين ارقام شناسايي شدند. برتر شدن رقم برات از هر دو جنبه كميت و كيفيت در عملكرد تأييد مجددي بر كارآمدي بهنژادي اين رقم و بيانگر ارزشمند بودن آن به‌عنوان والد حاوي ژن‌هاي مطلوب مي‌باشد. در مجموع، نشانگرهاي STS به‌كار گرفته شده در اين مورد مطالعه، ابزار مفيدي براي بهبود زمينه ژنتيكي گندم و با استفاده از آنها در انتخاب به كمك نشانگر براي ارزش نانوايي هستند.