نقش رودخانه مرزي اترك در مناسبات ايران و روسيه (1356 ش.1299 ق./1261 ش)

رودخانه اترك يكي از طولاني ‌ترين رودخانه هاي مرزي ايران است كه سرچشمه آن ارتفاعات مجاور قوچان در شمال خراسان است و مسيري را از شرق به غرب در مرز مشترك ايران و روسيه و اخيراً تركمنستان مي‌پيمايد. اين رود سيل‌گير در سير تحول تاريخ سياسي منطقه، جايگاه حائز اهميتي دارد، بخشي از آن در ناحيه چات، طبق عهدنامه آخال در سال 1299 ق مرز رسمي و مشترك ايران قاجاري و امپراتوري روسيه تزاري گرديد و پس از چند دهه بعد از انقلاب اكتبر در 1917 به‌عنوان سرحد ايران و شوروي تعيين شد و قرار بر اين شد كه حداقل ۵۰٪ از آب اين رودخانه وارد خاك ان كشور شود. رودخانه اترك علاوه بر اهميت مرزي، از لحاظ آبياري زمين­هاي كشاورزي و تأسيسات مختلف عمراني و ايجاد منابع درآمد همواره مورد توجه بوده است. لذا اهميت دادن به مسائل مربوط به آب و رودخانه­هاي مرزي همچون اترك در مطالعات تاريخ معاصر در تعيين رفتارهاي ديپلماسي آب و تصميمات اقتصادي نقش مهمي دارد. پژوهش حاضر با روش توصيفي - تحليلي و با تكيه بر منابع كتابخانه­اي و اسنادي درصدد پاسخ به اين سؤال است كه رودخانه اترك چه تأثيري بر روابط هيدروپلتيك ايران و همسايگانش در راستاي ثبات و كاهش تنش­هاي آبي و سرحدي مرزي داشت؟ و بر تحولات تاريخي منطقه شرق درياي خزر، از نظر جمعيتي و اقتصادي چه تأثيري گذاشت؟ مدعاي پژوهش اين است كه به علت تغييرات بستر رودخانه اترك به دلايل طبيعي و دخالت انساني، همواره مشكلات و تنش­هايي در تعيين حدود مرزهاي ايران با سرزمين­هاي همجوار به وجود آمده است و ازآنجايي كه منطقۀ تركمن نشين دو سوي رودخانه از اقليمي صحرايي برخوردارند و حوضه رود اترك از منابع تأمين كننده آب اين سرزمين است، لذا برداشت بي رويه آب توسط كشورها، موجب چالش‌هايي ميان دو كشور شده كه همواره براي حل اين مشكل توافقنامه­هايي در ادوار مختلف به امضا مي­رسيد كه از نتايج آنها تعاملات نسبي طرفين در سده اخير بود