امارت بابان و امنيّت قلمرو غرب ايران 1236-1212 قمري

نقش و جايگاه امارت بابان در روابط ايران و عثماني مورد غفلت قرار گرفته است. مسئله اصلي جُستار حاضر، بررسي تأثير ناتواني دولت مركزي عثماني در ولايات شرقي در امنيّت قلمرو غرب ايران است. امارت بابان و پاشاليك بغداد از ايالات دور از مركز عثماني بودند. قلمرو هر دو حكمراني بعد از پيمان زهاب از قلمرو ايران جدا شدند، اما نفوذ و نقش ايران در بابان و بغداد هيچگاه از بين نرفت. ناتواني يا بي ارادگي دولت مركزي عثماني ـ به‌ويژه از سده دوازده  تا نيمه سده سيزده ـ منجر به خلاء قدرت در ولايات شرقي شده بود. چنين وضعيتي به مثابه تهديد جدّي براي قلمرو غرب ايران بود. چنانكه اتباع و سرحدات ايران بارها در معرض تاخت و تاز اكراد و اعراب بابان و بغداد قرار گرفتند. دولت ايران، براي تأمين امنيّت قلمرو خود و نيز حفظ و تداوم نقش و نفوذ خود در قلمرو بابان، به ناچار درگير منازعات بابان و بغداد مي شد. برخي پژوهشگران، ورود ايران به مسايل بابان و بغداد را به غلط «دخالت» دانسته اند. درحالي كه درگير شدن ايران، به مثابه حقّي مشروع براي دفاع از خود بود. در جُستار حاضر، به روش توصيفي ـ تحليلي و رويكرد انتقادي، با استناد به اسناد و منابع ايران و عثماني، ادّعاي «دخالتِ» ايران رد شده است؛ زيرا درگير شدن ايران در امور بابان و بغداد بيش از آنكه مبتني بر خواست دولت ايران باشد، ناشي از ناتواني و بي ارادگي دولت عثماني در ولايات شرقي بود. اصولاً دولت عثماني از منظر حقوق بين الملل، در زمره دولت‌هاي ناتوان و بي اراده (unable or unwilling states) محسوب مي شد. دولت ايران براي تأمين امنيّت اتباع و سرحدات خود، بجز راه‌هاي سياسي و ديپلماتيك، گاه ناچار به استفاده از زور مي شد.