نقش «حديث صورت» در انگارۀ اشرفيت انسان (از ديدگاه برخي محدثان اماميه)

يكي از مشهورترين مباني فكريِ اهل طريقت و عرفان نظري، «حديث صورت» است. عُرفايِ اسلامي، اين حديث را پايه و اساس بسياري از دعاوي خويش، از جمله «أشرفيّت انسان بر ساير مخلوقات» قرار مي‌دهند. هدف مقالۀ حاضر كه به روش تحليل محتوايي انجام مي‌گيرد، اين است كه در گام نخست، حديث مذكور را مورد ارزيابي سندي قرار داده و احتمال صدور آن را از شخص معصوم بررسي كند و در گام دوم، دلالت آن بر مدعاي مذكور را واكاوي نمايد. يافته‌هاي پژوهشِ پيش‌رو نشان مي‌دهند كه «حديث صورت» نه تنها از حيث سند نمي‌تواند منسوب به معصوم باشد و بيشتر در كتب اهل كتاب، در منابع اهل سنّت و نيز در منابع تصوف تكرار شده‌است، بلكه به نظر مي‌رسد از حيث دلالت نيز نمي‌تواند دعاوي مبتني بر آن را اثبات كند. ظاهراً اهل تصوف تأويل‌هاي متعددي را براي اين حديث قائل شده‌اند تا بتوانند آن را پايۀ ادلۀ خود قرار دهند. براين‌اساس، با اينكه أشرفيّت انسان بر ساير موجودات، ممكن است بر مبناي شواهدِ درون‌دينيِ ديگري به دست آيد، اما «حديث صورت» نمي‌تواند مبناي آن قرار گيرد و بيش از هر چيز، به مشهوراتِ متعلّق به يك گفتمان ديني شباهت دارد كه از اديان ديگر وارد تفكر جهان اسلام شده‌است.