واقعيّت غايي ديني تأملي بر آراء رابرت رانولف مارت با توجه به كتاب آستانۀ دين

مارِت در كتاب آستانۀ دين به‌دنبالِ شناسايي و بازنمايي «واقعيّت غايي ديني» است؛ واقعيتي كه به‌ اعتقاد او، علي‌رغم شهودي و عاطفي بودن، در لفافۀ انديشه‌ها و آيين‌هاي ديني پرده‌نشين شده‌است. او «واقعيّت غايي ديني» را «حس خشيّتي» مي‌داند كه بر اثر مواجهۀ مستقيم با پديده‌هاي طبيعيِ مهيب فعليّت مي‌يابد؛ حس اصيل و واقعيت بنياديني كه معرفت ديني و رفتارهاي مذهبي صرفاً تجليّات بيروني آن هستند. يافته‌هاي پژوهش پيش‌رو كه به شيوۀ تحليلي انجام مي‌گيرد، نشان مي‌دهند، مارِت ضمن نقد ديدگاه كساني چون تايلور و فريزر كه سرآغاز دين را دانش نظري و نقطۀ عزيمت آن را باورهاي عقلايي دانسته‌اند، از سرآغازهاي پيشاعقلي و عاطفي دين سخن مي‌راند و طرح تكاملي بديعي را به اين صورت درمي‌اندازد: الف). مواجهه با پديده‌هاي طبيعي مرموز و شگفت‌آور؛ ب) احساس شگفتي ناگهاني/اتفاقي و بروز حس خشيّت؛ ج) ظهور «فراطبيعت‌گرايي» يا تمايل به ساحت ماورائيِ امر مشهود؛ د). تشخص‌بخشي به پديدۀ مرموز جهت ابهام‌زدايي از آن (آنيماتيزم)؛ أ). فرض خجستگي و بي‌ضرر بودن امر مرموز؛ ه). مقدس‌سازي پديدۀ مرموز و در پيش‌گرفتن طريق استمالت ديني و همدلي جادويي با آن. جالب است كه به باور مارِت، تمام اين مراحل مربوط به مرتبۀ پيش از تدوين ايدۀ آنيميسم (جان‌باوري) است و انسان ابتدايي هنوز با تصور روحِ قابل تفكيك از بدن آشنايي ندارد.