بازپژوهي و نقد و تحليل نگرش مفسران و انديشمندان مسلمان به اميّت پيامبر(ص) با محوريت آيه 48 سوره عنكبوت

خواندن و نوشتن پيامبر(ص) ازجمله مباحث موردتوجه دانشمندان مسلمان بوده و ذيل آياتي از قرآن به‌ويژه آيه 48 سوره عنكبوت، محور بحث قرار گرفته است. اينكه محدوده‌ي زماني (قبل و بعد از بعثت) و مكاني (قبل و پس از هجرت) و ديدگاه‌ها در خصوص خواندن و نوشتن پيامبر(ص) كدام است؟ از پرسش‌هاي اصلي اين پژوهش محسوب مي‌گردد. لذا در اين جستار با روش توصيفي-تحليلي و رويكرد كتابخانه‌اي به بررسي، نقد و تحليل ديدگاه 35 تن از مفسران و انديشمندان اسلامي ذيل اين آيه پرداخته‌ايم. نتايج نشان مي‌دهد كه ديدگاه‌هاي مطرح‌شده دراين‌باره در 11 عنوان متنوع و به دو دوره‌ قبل و بعد از بعثت قابل‌تقسيم است. ديدگاه‌هاي مربوط به قبل از بعثت عبارت‌اند از: 1-عدم عادت پيامبر بر خواندن و نوشتن. 2-‌تنها نخواندن كتاب‌هاي آسماني. 3-تسلط بر خواندن و نوشتن. 4-خوب نخواندن و خوب ننوشتن. 5-نخواندن و ننوشتن نه عدم توانايي بر آن. 6-عدم توانايي بر خواندن و نوشتن. ديدگاه‌هاي مربوط به پس از بعثت نيز عبارت‌اند از: 1-خواندن و نوشتن پيامبر. 2-امكان خواندن و نوشتن. 3-جواز و بلااشكال بودن هر دو وَجه (خواندن و نوشتن، نخواندن و ننوشتن). 4-نوشتن. 5-نخواندن و ننوشتن. ارائه گزارشي نسبتاً جامع و تكميل نقايص گزارش‌هاي ديگران در اين خصوص، از ديگر نتايج پژوهش حاضر است. نويسندگان بر پايه دلايل قرآني، تاريخي و عقلي، از ميان ديدگاه‌هاي مطرح‌شده، به اين گزاره متمايل شده‌اند كه: پيامبر قبل از بعثت نمي‌خواند و نمي‌نوشت و اين با توانايي ايشان بر خواندن و نوشتن منافات ندارد، اما پس از بعثت خواندن و نوشتن ايشان امري دور از ذهن نيست.