تصوّرِ تصوير تأملي در خصلتِ ديداري صورِ خيال

در سنتِ بلاغي ايراني و عربي، طبقه‌بندي و تحليلِ صورخيال شعري دقت‌ها و كشف‌هاي ظريف كم ندارد. به‌ويژه تشبيه و استعاره كه حتي تك‌نگاري‌هايي به خود اختصاص داده‌اند؛ اما همين دقت در جزئيات گاه صاحب‌نظران را از انديشه دربابِ پرسش‌هايي كلي‌تر بازداشته است. يكي از پرسش‌ها كه در سنتِ ما نشانِ چنداني از آن نمي‌توان يافت، اين است كه شگردهاي بياني اساساً چه نسبتي با تصوير و صورت‌هاي خيالي دارند؟ در اين مقاله پس از طرحِ مسئله، به برخي از ديدگاه‌ها، كه عموماً از آنِ ناقدانِ غرب است‌، اشاره كرده‌ايم و سپس با روش توصيفي- ‌‌‌تحليلي كوشيده‌ايم نشان دهيم چگونه واژۀ «تصوير» دربابِ شگردهاي بيان و كاركردهاي آن مي‌تواند گمراه‌كننده باشد. تصويرِ شعري ممكن است ‌‌گاه قدرتِ تداعي‌انگيزي بيابد؛ اما شايد هرگز نتواند خصلتي ديداري داشته باشد و به تصوّر درآيد. ادراكِ تصويرِ شعري نه از رهگذرِ حواس يا تجسّم‌پذيري، كه نتيجۀ كوششِ ذهن در تأويلِ عقلاني آن است. به همين مناسبت نيز نگاهي اجمالي داشته‌ايم به گونه‌هايي از تصويرِ زباني كه قصدِ اصلي و پايه و اساسِ آنها نه تصويرپردازي يا بيانِ تجربه‌اي عاطفي، بلكه ساختنِ دلالت‌هاي ضمني از راهِ جناس، تناسب، ايهام و تلميح است.