طراحي و ارزيابي الگوي سنجش دين‌داري با رهيافت بومي؛ با تأكيد بر بُعد معرفتي

اهتمام به پژوهش در حوزه مطالعات دين نه‌تنها روندي رو به كاهش را طي نكرده؛ بلكه شاهد رشد كمي و كيفي اين تحقيقات به ويژه تحقيق پيرامون انواع، ميزان و تغييرات دين‌داري در دهه‌هاي اخير هستيم. در اين ميان يكي از اساسي‌ترين چالش‌ها در حوزه مطالعات دين‌داري، طراحي شاخص‌هاي متناسب با بسترهاي فرهنگي، تاريخي و اجتماعي است. هرچند در ايران نيز در دو دهه اخير كوشش‌هاي ثمربخشي در اين زمينه صورت گرفته؛ اما همچنان شاخص‌هاي طراحي شده نتوانسته‌اند مقبوليت و كاربردي عمومي به دست آورند. از سوي ديگر دين و دين‌داري را مي‌توان در سه بُعد معرفتي، گرايشي يا عاطفي و رفتاري دسته‌بندي و مطالعه كرد. در مطالعاتي كه به ارائه شاخص پيرامون دين‌داري پرداخته‌اند، تلاش براي ارائه شاخص در همه ابعاد سه‌گانه، از دقت و توجه كافي به جزئيات در هر يك از اين ابعاد كاسته است. بنابراين نياز به پرداخت تفصيلي‌تر پيرامون هريك از اين ابعاد در مباحث مربوط به دين‌داري احساس مي‌شود. بدين جهت، هدف مقاله حاضر نيز ارائه شاخص‌هايي بومي با تأكيد بر بُعد معرفتي دين‌داري است. در اين پژوهش از طريق مطالعات نظري، 81 شاخص براي سنجش دين‌داري احصا شد و طي 20 مصاحبه، مورد ارزيابي و تطبيق قرار گرفت. سپس 23 شاخص مهم‌تر و پربسامدتر ذيل 6 محور تشخيص داده شد كه مي‌تواند به عنوان شاخصي براي سنجش دين‌داري معرفتي در جوامع آماري مختلف استفاده شود. اين محورها عبارتند از: «نگرش به دين»، «انتظار از دين»، «مباني معرفت‌شناختي»، «مباني انسان‌شناختي»، «معنا و غايت زندگي»، «درك انسان از مباني اخلاقي».