شناسايي راهكارهاي مناسب جهت مديريت مصرف آب هاي سطحي استان آذربايجان غربي در بخش كشاورزي با استفاده از مدل سازي پويايي سيستم ديناميكي

زمينه و هدف: سهم بخش كشاورزي استان آذربايجان غربي در برداشت آب هاي سطحي 91.2 درصد است. بهره برداري بي رويه از منابع آب، خشكي و نابودي اراضي كشاورزي در مقابل وابستگي كار و معيشت 1.2 ميليون نفري جمعيت استان به بخش كشاورزي، همچنين اتخاذ برنامه هاي بلندمدت توسعه اي، بحران آب بخش كشاورزي را تشديد كرده است بنابراين توجه به مديريت بر مصارف آب هاي سطحي نيز يك امر الزامي است. اين پژوهش به بررسي تأثير سناريوهاي زراعي، اقتصادي، سياست گذاري، اقليمي، اجتماعي- فرهنگي و سناريوهاي آموزشي جهت مديريت بر مصارف و موجودي آب هاي سطحي پرداخته است.روش پژوهش: تحقيق حاضر از نوع پژوهش هاي كاربردي است كه با استفاده از رويكرد سيستم ديناميك جهت دستيابي به مديريت پايدار منابع آب در استان آذربايجان غربي انجام گرفته است. ابتدا داده هاي آماري سال هاي گذشته (1397-1370) با استفاده از نرم افزارهاي Excel و SPSS وارد سيستم شد. سپس مدل سيستم ديناميكي در محيط نرم افزارVENSIM توسعه يافته است. براي اطمينان از كارايي مدل، آزمون صحت سنجي مدل انجام شده است پس از اطمينان از كارايي مدل در ارزيابي سياست ها، سناريوهاي رشد جمعيت با نرخ هاي باروري متفاوت، PS1 )با نرخ فرزندآوري 2.11 فرزند(، PS2 (با نرخ فرزندآوري 1.95 فرزند)، PS3 (با نرخ فرزندآوري 1.5 فرزند) و PS4 (با نرخ فرزندآوري 2.6 فرزند) و سناريوهاي اقليمي با احتمال كاهش 20٪ بارش سالانه، ادامه روند كنوني بارش و بهبود 20٪ بارندگي سالانه به مدل معرفي شد همچنين سناريوهاي سرمايه گذاري جهت بهبود 0.5 درصد راندمان آبياري سالانه و سناريوي زراعي از جمله الگوي كشت كم مصرف به مدل معرفي شدند همچنين اثرات سناريوهاي مشاركتي و آموزشي تا افق 1430 شبيه سازي شده است.نتايج: يافته هاي نشان داده شده در آزمون صحت سنجي همبستگي زيادي بين مقادير شبيه سازي شده و مقادير مشاهده شده آب هاي سطحي وجود دارد يعني مدل در ارزيابي سياست ها كارايي دارد. با ادامه روند كنوني بارندگي موجودي آب هاي سطحي 3.76 درصد طي دوره شبيه سازي (1397-1430) كاهش مي يابد در صورتي كه خشكسالي ها با كاهش 20٪ بارندگي سالانه تشديد شود، به دليل تأثير مستقيم بارش ها بر روانآب هاي سطحي، موجودي آب هاي سطحي، 20.54 درصد كاهش مي يابد. بيشترين كاهش در مقادير آب هاي سطحي مربوط به سناريوي كاهش بارندگي (20٪-) توأم با سناريوي افزايش نرخ باروري (ps4) است كه سبب شده موجودي آب هاي سطحي 46.15 درصد كاهش يابد. افزايش جمعيت، كل آب مصرفي و حتي تقاضاي آب كشاورزي را تا 27 درصد در افق 1430 افزايش داده است. با به كارگيري هم زمان سناريوهاي الگوي كشت كم مصرف، سرمايه گذاري جهت بهبود راندمان آبياري، فعاليت هاي مشاركتي و برنامه هاي آموزشي جهت بهبود مديريت آب، مصارف آب 29.20 درصد و تقاضاي آب كشاورزي از آب هاي سطحي نيز 31.37 درصد كاهش يافته است در اين شرايط موجودي آب هاي سطحي نيز 9.12 درصد تا افق 1430 بهبود خواهد يافت.نتايج: نتايج نشان داد لازم است بازنگري هايي در سناريوهاي جمعيتي در سطح ملي صورت گيرد همچنين، سناريوي زراعي رعايت الگوي كشت كم مصرف با كاهش نياز آبي در هكتار بهترين سناريو شناخته شده است و به كارگيري آن موجودي آب سطحي را 2.45 برابر افزايش داده است.