ارائه چارچوب پيشنهادي الزامات فني حمايت از كپي رايت منابع اطلاعاتي در سامانه هاي اطلاعاتي سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران (تكنيك دلفي فازي)

پژوهش حاضر با هدف شناسايي الزامات فني حفاظت از كپي‌رايت منابع اطلاعاتي در سامانه‌هاي اطلاعاتي سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران و سپس ارزيابي آنها انجام شده است. پژوهش حاضر از نظر هدف كاربردي است به اين دليل كه شناسايي الزامات فني مي‌تواند به بهبود حفاظت از حقوق پديدآورندگان در سامانه‌ها كمك كند. براي گردآوري داده‌ها از رويكرد كيفي استفاده شده و روش تحليل اسنادي، تحليل مضمون و فن دلفي فازي به كار رفته است. جامعه پژوهش شامل سامانه‌هاي سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران و تعداد 21 نفر (10 نفر در مصاحبه و 11 نفر در پنل دلفي) از متخصصان حوزه كتابخانه‌هاي ديجيتال، فناوري اطلاعات و سامانه‌هاي اطلاعاتي براي شركت در مصاحبه و پنل دلفي هستند. سامانه‌هاي موردمطالعه عبارتند از: سامانه منابع ديجيتال، شبكه كتابخانه‌هاي كشور، شبكه مراكز اسناد كشور، بانك نشريات ايران، فهرستگان نسخ خطي، سنا (سامانه نشريات ايران)، سامانه نشريات علمي ايران. براي تحليل داده‌ها از كدگذاري و مقوله‌بندي مفاهيم در قالب كدگذاري باز براي تحليل اسنادي و تحليل مضمون استفاده شد. تحليل كيفي داده‌ها با روش تحليل مضمون به صورت دستي و با استفاده از نسخه 2020 نرم‌افزار مكس.كيو.دي.اي انجام شد. همچنين براي تحليل شاخص‌ها در روش دلفي فازي، از پيمايش توصيفي استفاده شد و محاسبات با استفاده از اكسل صورت گرفت. براي نمايش و ترسيم بهتر شاخص‌ها، نرم‌افزار Tableau نسخه 2018 به كار رفته است. يافته‌ها با استفاده از روش تحليل مضمون بيانگر شناسايي 70 شاخص الزامات فني پيشگيرانه است. اين شاخص‌ها در اختيار 11 خبره قرار گرفت و پس از دو دور انجام پنل دلفي فازي، توافق بر روي 69 شاخص كه شامل 12 مولفه بودند، صورت گرفت. در نهايت شاخص استفاده از آدوب ريدر و ساير ابزارها از سياهه وارسي حذف شد. استفاده از رويكرد مثلث‌سازي روش‌شناختي تاييدي بر اعتبار پژوهش است. يافته‌ها نشان مي‌دهد، در سامانه‌هاي موردبررسي، اغلب شاخص‌هاي فني مربوط به الزامات فني پيشگيرانه استفاده نمي‌شود. امنيت شبكه؛ استانداردها و چارچوب‌ها؛ احراز هويت؛ ابزارهاي خوانش ديجيتال؛ حفاظت ديجيتال؛ سيستم‌هاي پرداخت؛ فراداده حقوقي؛ كنترل دسترسي؛ كنترل كپي؛ مجوز؛ مخزن ديجيتال و نقل و انتقال، 12 مولفه الزامات فني پيشگيرانه را شكل داده‌اند. همچنين يافته‌هاي پژوهش حاكي از آن است كه سامانه‌هاي ديجيتالي و كتابشناختي از نظر بهره‌گيري از الزامات فني پيشگيرانه براي رعايت كپي‌رايت نيز در سطح ضعيفي قرار دارند. نتايج اين پژوهش استفاده از الزامات فني از جمله: ريزدانگي، تدوين سياست كپي‌رايت و استفاده از فراداده حقوقي، توسعه و روزآمدنگه‌داشتن سامانه‌ها و ارتباط و تعامل با شركت پشتيبان نرم‌افزار، استاندارد متس و بهره‌گيري از مخزن ديجيتالي را در سامانه هاي مورد مطالعه به منظور حفاظت از حقوق پديدآورندگان و ذينفعان آثار پيشنهاد مي‌دهد.