بررسي فون سوسمارهاي پناهگاه حيات وحش دودانگه در استان مازندران

كشور ايران در جنوب غرب آسيا به ‌‌دليل داشتن مناطق اكولوژيك ويژه و زيستگاه‌هاي گوناگون، داراي تنوع چشمگيري از خزندگان است و از بين آنها سوسمارها بيشترين تنوع را دارند. سوسمار‌‌ها با توجه به تغذيه از بندپايان، نقش مهمي در كنترل جمعيت اين موجودات دارند و كنترل‌‌كنندۀ بيولوژيك آفات گياهي محسوب مي‌‌شوند. با وجود مطالعات به‌‌نسبت گسترده‌‌اي كه روي فون سوسمارهاي ايران انجام شده است، همچنان به‌‌دليل وسعت مناطق بياباني و نيمه‌‌بياباني و مناطق حفاظت‌‌شدۀ كوهستاني يا جنگلي، فون بسياري از مناطق، مطالعۀ دقيق نشده است. پناهگاه حيات وحش دودانگه منطقه‌‌اي كوهستاني با اقليم نيمه‌‌مرطوب معتدل و مساحتي بالغ بر 15673 هكتار است. اين منطقه در حدود 95 كيلومتري جنوب شرقي شهرستان ساري در استان مازندران واقع است. هدف از اين مطالعه، بررسي فون سوسمارهاي پناهگاه حيات وحش دودانگه در استان مازندران است. جمع‌‌آوري نمونه‌‌ها از فروردين‌‌ماه 1396 تا اواخر آبان‌‌ماه 1396 از اوايل صبح تا اواخر شب (به‌‌طور معمول از ساعت 6 تا 23) در ايستگاههاي مختلف انجام شد. نمونه‌‌ها طي بازديدهاي ميداني با روش پيمايشي و با دست جمع‌‌آوري و با استفاده از كليدهاي شناسايي معتبر شناسايي شد. از نمونه‌‌ها در طبيعت عكس‌‌برداري شد. صفات متريك شامل طول بدن و طول دم با استفاده از كوليس ديجيتال (با دقت 0.01) اندازه‌‌گيري شد. صفات مريستيك شامل تعداد فلس‌‌هاي دور ميانۀ بدن، فلس‌هاي پشتي در رديف طولي، فلس‌هاي گلويي، فلس‌‌هاي پشتي، فلس‌‌هاي زيردمي، فلس‌‌هاي زير انگشت چهارم و منافذ راني بررسي و تمام نمونه‌ها پس از اتمام بررسي، رهاسازي شد. براي تجزيه و تحليل آماري داده‌‌ها از روش آمار توصيفي و نرم‌‌افزارهايSPSS 17  و Excel 2016 استفاده شد. در اين پژوهش، 54 نمونه سوسمار جمع‌‌آوري شد. در مجموع، هفت گونه سوسمار از هفت جنس و پنج خانواده شامل: آگاماي قفقازي (Paralaudakia caucasia) از خانوادۀ آگاميده، كلمره (Anguis colchica) و لوس مار (Pseudopus apodus) از خانوادۀ آنگوئيده، گكوي انگشت‌‌خميدۀ خزري (Tenuidactylus caspius) از خانوادۀ گكونيده، اسكينك مار چشم آسيايي (Ablepharus pannonicus) از خانوادۀ سينسيده، سوسمار سنگي درياي خزر (Darevskia caspica) و سوسمار سبز خزري (Lacerta strigata) از خانوادۀ لاسرتيده شناسايي شد. خانوادۀ لاسرتيده بيشترين فراواني را در بين خانواده‌‌ها داشت. در بين گونه‌‌ها، سوسمار سنگي درياي خزر بيشترين فراواني (24 درصد) و كلمره (6 درصد) كمترين فراواني را نشان دادند؛ همچنين تصاوير و كليد شناسايي گونه‌‌هاي پناهگاه حيات وحش دودانگه تهيه شد. طي اين مطالعه گونه يا ركورد جديدي از سوسمارها گزارش نشد؛ همين‌‌طور در بيومتري صفات نيز تغييرات چشمگيري نسبت به كليدهاي شناسايي موجود و گونه‌‌هاي مناطق ديگر ايران مشاهده نشد. با توجه به وسعت منطقه و كمبود نيروي كارشناس براي جمع‌‌آوري نمونه، به‌‌طور حتم احتمال يافتن گونه‌‌هاي ديگري در منطقه وجود دارد و نيازمند امكانات بيشتري است. پناهگاه حيات وحش دودانگه از معدود زيستگاهها و پناهگاههاي حيات وحش طبيعي و بكر باقي‌‌مانده در استان مازندران است. از مهم‌ترين عوامل تهديد آن چراي بي‌‌رويۀ دام، قطع درختان منطقه و همچنين شكار غيرمجاز است. ارزش حفاظتي بيشتر سوسمارهاي منطقۀ مطالعه‌‌شده ناشناخته است و با توجه به گسترش و توسعۀ روزافزون فعاليت‌‌هاي انساني در منطقۀ مطالعه‌‌شده، ارزش حفاظتي سوسمارها به توجه بيشتري نياز دارد.