اضطراب اثرپذيري نزد سرايندگان سده‌هاي سوم و چهارم هجري بر پايه‌ نظريه‌ هارولد بلوم (مطالعۀ موردي: ابوالطيّب متنبّي)

اضطراب اثرپذيري نظريه ايست درباره‌ اثرپذيري شاعران كه نخستين بار هارولد بلوم آن را پيش كشيده است؛ ديدگاهي برپايۀ بينامتنيت كه بر دو اصطلاح «پيشين» و «پسين» بنا شده و از پيوند ستيزه جويانه ميان شاعر معاصر با گذشته و ترس از اثرپذيري وي سخن مي گويد. شاعر پسين براي اينكه اثرپذيري اش را پنهان و خود را شاعري نوآور بشناساند، فرم و درون مايۀ سخن را دگرگون مي كند. نگراني يا ترس اثرپذيري، در بسياري از سروده ها و گزارش هايي كه وضعيت سرايندگانِ سده هاي سوم و چهارم هجري را در ادبيات عربي آينگي مي كند، پديده اي آشكاراست. در جستار پيشِ رو با روشي مقايسه اي-تحليلي، نخست تلاش مي شود با نگاه به سروده هاي شعري، گزارش هاي تاريخي-ادبي و ديدگاه هاي سخن سنجان آن روزگار، به ذهنيّت سرايندگان دست‌يافته، نگراني يا دلواپسي آن ها نسبت به موضوع هايي چون تقليد و نوآوري آشكار شود، سپس با نگاه به نظريۀ بلوم، بررسي شود كه ابوالطيب متنبّي از چه شيوه هايي براي ديگرگون نشان دادن سخن خود از گذشتگان، بهره برده است. پژوهش پيشِ رو نشان مي دهد كه برخودباليدن هاي اين سرايندگان و كوچك پنداشتن پيشينيان و هم روزگارانشان، بيش از آنكه از سرِ رقابت و ستيزه جويي شخصي باشد، ريشه در انگيزه هاي رواني و نگراني هاي ذهني آن ها دارد و شيوه هاي سخن سنجي آن روزگار نيز بر اين فشار رواني افزوده است؛ از اين رو انجام چنين پژوهشي بايسته مي نمايد. برخودباليدن زياد سرايندگان به توان هنري خود و كوچك پنداشتن ديگران، نشان دهندۀ دلشوره يا نگراني آن ها از موضوع اثرپذيري است. متنبّي با بهره گيري از شگردهايي چون ايجاز، غلوّ يا اغراق در تصويرسازي، برعكس نمودن مفاهيم تكراري، بهره گيري‌از استعاره هاي دور و تشبيه هاي پنهان يا ضمني به جاي نمونه هاي نخ نماشده توانسته است فرم ها و مايه هاي تكراري را تازه و خود را شاعري نوآور بشناساند.