نقش رواداري در مرجعيت علمي، تمدن‌سازي و ظهور نخبگان

پيشگامي در علم و فناوري يكي از محورهاي تمدن‌سازي اسلامي است كه در مفهوم مرجعيت علمي بازتاب يافته است. تحليل روند ظهور نخبگان ايراني از ظهور اسلام تا انقلاب اسلامي نشان مي‌دهد كه جنگ‌ها، ويراني‌ها و حتي ديكتاتوري‌هاي سياسي، نتوانسته‌اند سد مهمي در برابر بروز استعدادهاي درخشان بين ملت ايران باشند و اختناق فكري، مانع اصلي ظهور فرهيختگان در قرن‌هاي اخير بوده است. درنتيجه در مقاله حاضر ابتدا رد پاي مفهوم رواداري در آيات قرآن و روايات پيگيري شده است. سپس نگرش سيد جمال‌الدين اسدآبادي، امام خميني، شهيد صدر، محي‌الدين ابن‌عربي، مولانا جلال‌الدين بلخي، عزيزالدين نسفي و محمود شبستري در اين خصوص مطرح گرديده است. در ادامه ضمن مرور تاريخچه رواداري در ايران و جهان اسلام (هخامنشيان، اشكانيان و ساسانيان پيش از اسلام و امويان، عباسيان، آل بويه، سلجوقيان، مغولان و امپراتوري عثماني پس از اسلام)، نقش رواداري در مرجعيت علمي تشريح شده است. بر اين اساس رواداري ريشه در باور به جامعيت رحمانيت خداوند، تفسيرپذيري شريعت، تعدد مسيرهاي وصول به حقيقت و ارتباط نسبي كليه عقايد با حقيقت دارد. در اين راستا رواداري با حمايت از انديشه‌هاي نو و بديع بدون هرگونه تعصب مذهبي، تبيين پيوند اسلام و علم و نگاه متعالي اسلام به دانش، بازآفريني رابطه عقل و دين و تسهيل ارائه تفاسير نوين و پويا از اسلام به تناسب مسائل زمان، زمينه‌ساز بازگشت به قرآن و اسلام اصيل مي‌گردد. در سير تاريخي نيز علي‌رغم رواداري هنجاري در دوره پيش از اسلام، نگرش‌هاي تكفيري در قرن‌‌هاي اول رواج يافت. با آغاز حكومت شيعي آل بويه، ترويج رواداري زمينه‌ساز شكوفايي فرهنگي و تمدني اسلام شد؛ هرچند اين روند در حكومت‌هاي غزنويان و سلجوقيان ادامه نيافت و افول تمدن اسلامي را به همراه داشت. در قرن هفتم نيز علي‌رغم حمله مغولان و پايان رنسانس اسلامي، اتخاذ سياست رواداري توسط ايشان، از خاموشي كامل چراغ علم در ايران جلوگيري كرد.