پيوند فرم و ساختار با محتوا در سور عتاق با تكيه بر رويكردهاي اخلاقي در قرآن كريم

زمينه و هدف: يكي از جنبه‌هاي اعجاز قرآن كريم، اعجاز ادبي و بياني اين كتاب آسماني است. مفسران و اديبان مسلمان هر يك به وُسع خود كوشيده‌اند پرده از اسرار بلاغت قرآن بردارند، اما حاصل تلاش ايشان در برابر فصاحت و بلاغت بي‌نظير و ژرفاي بي‌حد كتاب وحي ناچيز بوده است. محققان معاصر به بلاغت سنتي ايراداتي گرفته‌اند كه از جمله آن‌ها مي‌توان به غفلت از بافت و شركت‌ندادن مسائلي چون اقتضاي حال متني و غير متني و پيش‌فرض‌هاي مخاطب در تحليل متن و نيز ناكارآمدي روش‌ها، تكراري‌‌بودن تحليل‌ها و ايستايي نظريه‌هاي بلاغت سنتي اشاره كرد. به همين علت، براي نشان‌دادن جلوه‌هاي جديدي از اعجاز قرآن، نيازمند نظريه‌هاي جديد نقد ادبيات خواهيم بود كه از جهاتي نظام‌مندتر، خلاقانه‌تر و مؤثرتر از بلاغت سنتي‌اند. از طرفي واژه اخلاق به طور مستقيم در قرآن ديده نمي‌شود، اما آيات بسياري بر مسائل اخلاقي تأكيد دارد. مطالعه پيش رو با هدف بررسي همگرايي فرم و ساختار با محتوا در سور عتاق با نظرداشت رويكردهاي اخلاقي در قرآن به انجام رسيد.روش: اين تحقيق از نوع نظري است و روش تحقيق به شيوه توصيفي ـ تحليلي و بر مبناي جمع‌آوري اطلاعات به صورت كتابخانه‌اي و با مراجعه به اسناد،كتب و مقالات صورت گرفته است.ملاحظات اخلاقي: در تحقيق حاضر، اصل امانتداري، صداقت، بي‌طرفي و اصالت اثر رعايت شده است.يافته‌ها: رابطه متقابل فرم و محتوا يكي از اصول اوليه هم در سبك‌شناسي مدرن غربي و هم در بلاغت اسلامي است. طبق اين اصل، فرم و محتواي متن نه دو عنصر مجزا، بلكه دو جنبه از پديده‌اي واحدند كه همان «متن» است. به بيان ديگر هيچ دو متني هيچ‌گاه تأثيري يكسان بر مخاطب نمي‌گذارند و با توجه به كاركرد متفاوتي كه در بافت‌هاي گوناگون پيدا مي‌كنند، هيچ‌گاه هم‌‌معنا (مترادف) نخواهند بود. اين ويژگي، يعني درهم‌تنيدگي فرم و محتوا يا لفظ و معناي آن بيش از هر متن ديگري در قرآن كريم جلوه يافته است، لذا به درستي گفته‌اند كه: «هندسه كلمات در قرآن بي‌نظير است». نگاه قرآن به آموزه‌هاي اخلاقي جزو بي‌نظيرترين عبارات در تحليل فرم و محتوا است و سور عتاق يكي از اعجازهاي رهنمود‌هاي اخلاقي در ميان سوره‌هاي قرآن است.نتيجه‌گيري: آنچه مي‌توان به عنوان نتيجه حاصله مطرح كرد، اين است كه واژه به تنهايي نمي‌تواند اثري در بيان معنا و حسن ترتيب عبارات داشته باشد، بلكه حسنِ نظم و بلاغت اسلوب از تركيب جملات با يكديگر و تركيب آن‌ها با معنايشان حاصل مي‌شود. بنابراين نظم، مفهوم مركبي است كه علاوه بر اينكه دربرگيرنده علم نقد و نحو و بلاغت بوده، دربردارنده عناصري چون تعليق، اسناد، ساختار، ترتيب و معاني نحو مي‌باشد.