ارزيابي رقابت بين گياه زراعي ماش (Vigna radiata) و علف‌هرز سلمه‌تره (Chenopodium album) تحت تأثير گرد و خاك

به‌منظور بررسي رقابت بين ماش (Vigna radiata) و سلمه‌تره (Chenopodium album) تحت تأثير گرد و خاك، آزمايشي به‌صورت فاكتوريل در قالب طرح پايه كاملاً تصادفي با چهار تكرار در گلخانه تحقيقاتي دانشكده كشاورزي دانشگاه ايلام در بهار سال 1401 انجام شد. فاكتورهاي آزمايش شامل گرد و خاك در دو سطح (صفر و 60 گرم گرد و خاك در مترمكعب هوا) و الگوي كاشت جايگزيني در پنج سطح (تك‌كشتي ماش و سلمه‌تره، كشت مخلوط جايگزيني 75 درصد ماش + 25 درصد سلمه‌تره، 50 درصد ماش + 50 درصد سلمه‌تره و 25 درصد ماش + 75 درصد سلمه‌تره) بودند. صفات مورد بررسي شامل پارامترهاي فتوسنتزي، رنگيزه‌هاي فتوسنتزي، ارتفاع بوته، سطح برگ، اجزاي عملكرد و عملكرد دانه ماش و وزن گل‌آذين سلمه‌تره بودند. نتايج نشان داد كه گرد و خاك تأثيري بر خصوصيات مورفو- فيزيولوژيكي علف‌هرز سلمه‌تره نداشت. گرد و خاك سرعت فتوسنتز، مقدار رطوبت نسبي برگ، سطح برگ، ارتفاع بوته، تعداد غلاف در بوته، عملكرد بيولوژيكي و عملكرد دانه ماش را به‌ترتيب 26.1، 9.7، 10.6، 19.3، 14.8، 24 و 23.2 درصد كاهش داد. بيشترين مقدار كلروفيل برگ ماش (4.65 ميلي‌گرم بر گرم وزن تر برگ) در الگوهاي كاشت 75 درصد ماش + 25 درصد سلمه‌تره و كشت خالص ماش تحت شرايط بدون گرد و خاك به‌دست آمد. بيشترين سرعت فتوسنتز، سرعت تعرق، سطح برگ و تعداد غلاف در بوته ماش در كشت خالص و الگوي كاشت 75 درصد ماش + 25 درصد سلمه‌تره مشاهده شد. تحت هر دو شرايط گرد و خاك در همه الگوهاي كاشت، عملكرد واقعي ماش كمتر از عملكرد مورد انتظار بود و منحني تغييرات عملكرد ماش به‌صورت مقعر بود؛ امّا عملكرد واقعي سلمه‌تره بيشتر از عملكرد مورد انتظار بود و منحني به‌صورت محدب و نشان‌دهنده روابط سودبري يك‌جانبه براي سلمه‌تره و زيانبري يك‌جانبه براي ماش بود. ضريب تراكم نسبى و نسبت رقابت تحت هر دو شرايط گرد و خاك در الگوهاي مختلف كاشت براي علف‌هرز سلمه‌تره بيشتر از يك به‌دست آمد؛ كه نشان‌دهنده برتري قدرت رقابتي سلمه‌ zwj;‌تره در مقايسه با ماش است. شاخص غالبيت سلمه‌تره تحت شرايط گرد و خاك بيشتر از شرايط بدون گرد و خاك است كه نشان مي‌دهد، تحت شرايط تنش‌هاي محيطي از جمله گرد و خاك، علف‌هرز سلمه‌تره از قدرت رقابتي بيشتري برخوردار است؛ بنابراين كنترل و مديريت علف‌هرز سلمه‌تره در گياهان زراعي به‌ويژه ماش تحت شرايط گرد و خاك بسيار حائز اهميت است.