تحليل استعاره‌هاي مفهوميِ مثنوي معنوي؛ با تكيه بر استعاره‌هاي جهتي

بيان مسئله: رابطۀ زبان با ذهن و اينكه زبان انعكاس‌دهندۀ ذهن است، از موضوعات مهم مطالعات زبان‌شناسي شناختي است؛ «استعارۀ مفهومي» كه خود از نتايج دانش زبان‌شناسي شناختي است، به اين موضوع مي‌پردازد. اين نوع استعاره در زندگي روزمرۀ مردم، جاري است و به‌كمك آن، مفاهيم انتزاعي، عيني و ملموس مي‌شود. در استعارۀ مفهومي، حوزۀ مفهومي مقصد كه انتزاعي و مجرّد است با كمك تجربيات روزمره و به ‌تأثير از فرهنگ در حوزۀ مبدأ به‌صورت عيني تبيبن مي‌شود. «استعارۀ جهتي» كه يكي از گونه‌هاي استعارۀ مفهومي است، با استفاده از جهت‌‌هاي مكاني (بالا، پايين، درون، برون، پيش، پس، سطح، عمق و...) بعضي از مفاهيم انتزاعي را مكانمند و فهم‌پذيرتر مي‌كند. تجربيات عرفاني، اغلب مسائل انتزاعي است و عارف با كمك زبان، آن را براي مخاطبان خود درك‌پذيرتر مي‌كند. روش: در اين پژوهش، استعاره‌هاي مفهوميِ مثنوي معنوي با تكيه بر استعاره‌هاي جهتي، با تمركز بر دفتر اول مثنوي معنوي بررسي و تحليل مي‌شود. يافته‌ها و نتايج: مولانا در دفتر اول مثنوي با كمك‌گرفتن از جهت‌‌هاي مكاني، برخي از مفاهيم انتزاعي را به‌صورت عيني مفهوم‌سازي كرده ‌است؛ ازجمله اينكه مقام معنوي در جايگاه بالا قرار دارد و اينكه ‌تأثير موسيقي، سخنان اوليا و ‌تأثيرپذيري از اين سخنان باعث رشد و حركت رو به سمت بالا (تعالي) مي‌شود و نيز شادي و آزادي، حركتي به‌سمت بالا دارد؛ بنابراين مسائل مثبت و ايدئال، جهتي رو به بالا دارند. غرور و سرمستي از مسائل منفي است كه آنها نيز به بالا گرايش دارند. درمقابل، ناشكري، خواري و حقارت كه مسائل منفي است، به جهت پايين گرايش دارند. تواضع و فروتني كه از ويژگي‌هاي مثبت اخلاقي است، برخلاف ويژگي‌هاي استعارۀ مفهومي، به‌سمت پايين مي‌روند. درون، بيرون، پس، پيش، عمق و سطح نيز از جهت‌‌هاي مكاني است كه دردفتر اولِ مثنوي به‌صورت استعارۀ مفهومي به ‌كار رفته‌ است و در اين مقاله بررسي، دسته‌بندي و تحليل مي‌شود.