تأثير افزايش قيمت فرآورده‌هاي دامي بر وضعيت مراتع و معيشت عشاير: مراتع ممسني

سابقه و هدف: خانوارهاي عشايري نقش قابل توجهي در توليدات دامي بر عهده دارند. در دهه‌هاي اخير تخريب مراتع هم‌زمان با وقوع شوك‌هاي قيمتي و موج نوسانات قيمت محصولات دامي، موجودي دام و در نتيجه معيشت عشاير در ايران را به شدت تحت تأثير قرار داده است. با توجه به وابستگي بالاي معيشت عشاير به وضعيت مراتع، تحليل هر گونه سياستي در اين زمينه نيازمند توجه همزمان به اين دو مؤلفه است. بر اين اساس، در مطالعه حاضر، اثرات سياست‌هاي افزايش قيمت گوشت و قيمت فرآورده‌هاي دامي در قالب سه سناريو بر متغيرهاي سود و وضعيت مراتع ارزيابي شد. مواد و روش‌ها: در مطالعه حاضر، منطقه ممسني در استان فارس به‌عنوان يكي از كانون‌هاي اصلي عشاير به‌عنوان نمونه انتخاب شد. براي دستيابي به اهداف مطالعه از يك مدل اقتصادي- زيستي با لحاظ مديريت پوياي دام و مراتع بهره گرفته شد. مدل اقتصادي- زيستي با تركيب مد‌ل‌هاي اقتصادي و بيوفيزيكي حاصل مي‌شود. مدل اقتصادي در شرايط وجود محدوديت منابع از جمله دسترسي به علوفه، سود توليدكنندگان در يك سيستم توليد دام را حداكثر مي‌نمايد. بر اين اساس، سود خالص به تفكيك درآمدها و هزينه‌هاي موجود دامداران محاسبه شد. همچنين، علاوه بر لحاظ روند پوياي تعداد دام، مقدار TDN مورد نياز دام ناشي از تغذيه از منابع مختلف علوفه‌اي نيز محاسبه شد. در نهايت، نيز مدل‌ برنامه‌ريزي رياضي با دو هدف حداكثرسازي سود و حداقل‌سازي مقدار TDN ناشي از استفاده از مراتع به شرط تأمين TDN مورد نياز براي هر دامدار برآورد شد. سناريوهاي مورد استفاده در اين مطالعه به صورت تغييرات قيمت گوشت و قيمت فرآورده‌هاي دامي در نظر گرفته شد. به طوري كه كمترين، بيشترين و متوسط رشد قيمت گوشت و فرآورده‌هاي دامي در يك سال در بازه 1400-1382 به‌عنوان سه سناريو مورد توجه قرار گرفت. نتايج: نتايج شبيه‌سازي براي يك دوره ده ساله نشان داد كه با ادامه شرايط فعلي، موجودي دام و در نتيجه معيشت عشاير در سال‌هاي آتي به‌شدت كاهش مي‌يابد؛ به طوري كه احتمال فروش همه دام‌ها و از بين رفتن زندگي عشايري وجود دارد. در اين راستا، افزايش قيمت گوشت ضمن تأثير مثبت بر سود دامداران، فشار وارده بر مراتع را نسبت به وضعيت فعلي كاهش مي‌دهد. با اين حال، سناريوي افزايش قيمت فرآورده‌هاي دامي عليرغم افزايش سود، تأثير منفي بر پايداري مراتع خواهد داشت. البته، اثرات اين سناريوها به تدريج تضعيف و روند بهبود سود عشاير تعديل مي‌شود. بنابراين، با اتخاذ سياست‌هاي قيمتي امكان دستيابي هم‌زمان به اهداف بهبود معيشت عشاير و مديريت پايدار مراتع وجود ندارد. در اين راستا، آگاهي سياست‌گذاران، برنامه‌ريزان و ذينفعان از روند كاهشي تعداد دام و عملكرد مراتع در صورت ادامه شرايط موجود و اثرگذار نبودن سياست‌هاي قيمتي بر بهبود همزمان معيشت عشاير و وضعيت مراتع در بلندمدت مهم‌ترين يافته اين مطالعه است. نتيجه‌گيري: بر مبناي يافته‌هاي اين مطالعه، با ادامه شرايط فعلي، موجودي دام و در نتيجه ميزان فروش دام در سال‌هاي آتي كاهش خواهد يافت. اين شرايط با كاهش عملكرد مراتع و در نتيجه كاهش سهم مراتع در تغذيه دام همراه خواهد بود. مجموع اين شرايط حاكي از تهديد معيشت عشاير و پايداري مراتع در سال‌هاي آينده است. علاوه بر اين، با توجه به بدتر شدن شرايط مراتع در اثر اعمال سناريوهاي قيمتي، اتخاذ سياست‌هاي حمايتي در جهت حفاظت از مراتع ضروري است.