مولانا و ابن‌جوزي

ابن‌جوزي، مورّخ و خطيب حنبلي‌مذهب، كه حدود ده سال قبل از تولّد مولانا وفات كرد، يكي از نويسندگان كثيرالتأليف ادبيّات عرب است. صفةالصّفوه، مشهورترين اثر او كه تذكرهٔ عارفان است، منتخبي از حلية‌الأولياء قلمداد مي‌شود. در اين كتاب، ابن‌جوزي قصد داشته زندگينامهٔ صوفياني را كه كردارشان را موافق سنّت نبوي و سيرهٔ صحابه يافته جمع كند و حكاياتي از آنان را كه بيانگر اين منش باشد بياورد. هرچند مولانا و ابن‌جوزي در انديشه و روش زندگي متفاوت و گاه متضادند، در مثنوي چندين حكايت آمده كه كاملاً شبيه روايت  صفةالصّفوه است. اين شباهت گاه به‌حدّي زياد مي‌شود كه حتّي واژگان مولانا عين واژگان روايت ابن‌جوزي و گاه ترجمهٔ لفظ‌به‌لفظ روايت صفةالصّفوه مي‌نمايد. در اين مقاله چند حكايت بسيار شبيه مثنوي و صفةالصّفوه را بررسي كرده‌ايم، تا گامي ديگر در راه مأخذشناسي جامع حكايات مثنوي برداشته شود و جنبه‌اي ديگر از آثار مولانا روشن گردد؛ يافته‌هاي اين تحقيق مي‌تواند دست‌مايۀ تحقيقات ديگر در حوزه‌هاي ادبيّات تطبيقي، بينامتنيّت، روايت‌شناسي و... شود.