روند اجباري شدن «بـ ــ» در افعال مركّب و پيشوندي: تحوّلي جاري در نظام وجه فارسي امروز

اين مقاله با هدف بررسي الگوي كاربرد «بـ ـ» با افعال مركّب و پيشوندي در وجه التزاميِ زمان حال و وجه امري تدوين شده است. پيكرۀ پژوهش و آمارهاي حاصل، از قضاوت 12 سخن‌گوي زبان فارسي درخصوص كاربرد يا عدم كاربرد «بـ ـ» با افعال مركّب و پيشوندي فراهم شده و هر سخن‌گو در پرسش‌نامه‌‌ها ترجيح كاربرديِ خود را ثبت كرده است (جمعاً 31548 نمونه براي 3588 نوع فعل مركّب و پيشوندي). يافته‌‌هاي پژوهش نشان مي‌‌دهد كه درجۀ اجباري‌شدگيِ «بـ ـ» در افعال پيشوندي، عموماً كمتر از افعال مركّب است و در ميان افعال مركّب نيز بيشترين سهم از ظهور اختياري «بـ ـ» متعلق به همكردهاي «كردن» و «شدن» است. در ميان مقوله‌هاي جزء غيرفعلي نيز بيشترين آمارِ اجباري‌‌شدگي به قيد و گروه حرف اضافه، و كمترين آمار به صفت تعلق دارد. از ديد نگارندگان، تنوعاتي كه در كاربرد «بـ ـ» با بعضي همكردها و مقوله‌‌هاي جزء غيرفعلي مشاهده مي‌‌شود، در كنار سطح بسيار بالاتري از اجباري‌‌شدگي آن در بعضي افعال مركّب و پيشوندي، و اجباري‌‌شدگيِ تقريباً كاملش براي افعال ساده، نشان‌‌دهندۀ وجود يك تحول جاري در نظام وجه زبان فارسي است. آيندۀ تحولات زباني به‌‌سادگي قابل پيش‌‌بيني نيست، ولي محتمل است كه كاربردهاي اختياري «بـ ـ» هم به‌‌تدريج اجباري شوند و حتي بعضي نمونه‌‌هاي غيرمجاز به‌‌تدريج به قلمرو كاربرد اختياري و نهايتاً اجباري بپيوندند.