مدل‌سازي عوامل اثرگذار بر استفاده شاليكاران از كودهاي آلي در كشت برنج (مطالعه موردي: شهرستان دزفول)

مقدمه: برنج يكي از مهم‌ترين منابع غذايي مردم دنيا است، به‌طوري كه بيش از 50 درصد از جمعيت دنيا از برنج به‌عنوان منبع غذايي استفاده مي‌كنند. استفاده بي‌رويه شاليكاران از منابع انرژي، آب، خاك و كودهاي شيمايي، چالش‌هاي زيادي را براي محيط زيست به‌وجود آورده است. بخش عمده چالش‌هاي محيط‏زيستي موجود، ريشه در نبود آگاهي و خودكارآمدي لازم در زمينه ارتباط انسان با طبيعت است. در سال‌هاي اخير به رفتارهاي حفاظت از محيط زيست به‌منزله يكي از اصلي‌ترين عامل‌هاي تاثيرگذار بر حفظ محيط زيست توجه بسياري شده است. براي تغيير رفتار افراد بايد پيش‌شرط‌هاي تغيير رفتارها شناسايي شوند. به‌همين دليل از نظريه‌هاي روانشناختي استفاده زيادي به‌عمل مي‌آيد. هدف از اجراي اين تحقيق، مدل‌سازي عوامل اجتماعي- روان‌شناختي اثرگذار بر استفاده شاليكاران از كودهاي آلي در كشت برنج بود.مواد و روش‌ها: اين مطالعه از نظر ماهيت از نوع تحقيقات كمي، از نظر هدف از نوع كاربردي و از لحاظ گردآوري داده‌ها جزء تحقيقات توصيفي از نوع همبستگي است. جامعه آماري اين پژوهش شامل4700 شاليكار شهرستان دزفول، استان خوزستان، در سال 1401 بودند. نمونه‌گيري به‌روش خوشه‌اي انجام شد و حجم نمونه بر اساس جدول كرجسي و مورگان، 360 نمونه برآورد شد. جامعه مورد مطالعه به چهار بخش، شهيون، سردشت، مركزي و چغاميش تقسيم شده است كه بخش‌هاي سردشت و شهيون به‌دليل كوهستاني بودن و نبود شاليكار از جامعه مورد مطالعه حذف شدند و از اين‌رو نمونه‌گيري به نسبت يكسان فقط از دو بخش مركزي و چغاميش انجام شد. ابزار اصلي تحقيق، پرسش‌نامه محقق‌ساخته و از پيش آزمون‌شده بود. روايي صوري و محتوايي پرسش‌نامه با استفاده از نظر متخصصان و پايايي پرسش‌نامه با استفاده از آزمون ضريب آلفاي كرونباخ و پايايي تركيبي ارزيابي شد كه مقدار آلفا براي تمامي بخش‌ها بالاتر 7/0 و پايايي تركيبي بيش‌تر از 6/0 بود. به‌منظور تحليل داده‌ها در بخش آمار توصيفي از فراواني، درصد، ميانگين و انحراف معيار و در بخش آمار استنباطي از مدل‌سازي معادلات ساختاري استفاده شد. تجزيه داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار SPSS نسخه 26 و Smart Pls انجام شد.يافته‌هاي تحقيق: در اين تحقيق از تئوري رفتار برنامه‌ريزي شده به‌عنوان چهارچوب نظري تحقيق استفاده شد. نتايج تحقيق در دو بخش مدل اندازه‌گيري و ساختاري ارايه شده‌اند. نتايج به‌دست آمده از بخش مدل اندازه‌گيري نشان داد كه شاخص‌هاي اندازه‌گيري از نظر تك‌بعدي بودن نشانگرها، روايي و پايايي، و اعتبار تشخيصي مورد تاييد بودند. در بخش مدل ساختاري نيز پس از بررسي شاخص‌هاي برازش شده، به آزمون فرضيات تحقيق پرداخته شد. به‌منظور بررسي معني‌داري ضرايب مسير (آماره بتا) از روش از سرگيري بوت استراپينگ در دو حالت 100 و 300 نمونه استفاده شد. نتايج نشان داد كه تغييري در سطح معني‌داري پارامترها در دو حالت ايجاد نشد و نتايج از اعتبار بالايي برخوردار بود، زيرا معني‌دار بودن روابط بين متغيرها از حجم نمونه تاثير نپذيرفت و تنها تغييري كه ايجاد شد در مقدار آماره t-Student بود. بنابراين مي‌توان در قالب مدل رگرسيوني فرضيات تحقيق را آزمون كرد. نتايج نشان داد كه تمامي فرضيات تحقيق بر اساس روابط پيش‌بيني شده مورد تاييد هستند. همچنين نتايج نشان داد كه متغيرهاي تحقيق 5/60 درصد از به‌كارگيري كودهاي آلي در كشت برنج را در ميان شاليكاران مورد مطالعه تبيين كردند.نتيجه‌گيري: نتايج اين مطالعه نشان داد كه فقط عامل‌هاي اقتصادي نبايد به‌عنوان متغيرهاي پيش‌بيني رفتار در نظر گرفته شوند و متغيرهاي اجتماعي و روان‌شناختي نيز ممكن است سهم به‌مراتب بيش‌تري داشته باشند. نتايج تحقيق نشان داد كه تئوري مورد استفاده در اين زمينه بسيار كارآمد بود و متغيرهاي آن يعني نگرش، هنجارهاي ذهني، كنترل رفتار درك‌شده و تمايل به استفاده از كودهاي آلي در كشت برنج توانستند بيش از 60 درصد از واريانس رفتار شاليكاران در اين زمينه را تبيين كنند. به‌طور كلي، با توجه به اينكه كنترل رفتار درك‌شده اهميت بيش‌تري نسبت به ساير متغيرهاي پژوهش دارد، بنابراين پيشنهاد مي‌شود با برگزاري كارگاه‌ها و دوره‌هاي آموزشي، سطح خودكارآمدي شاليكاران در اين زمينه افزايش يابد.