ارزيابي صفات زراعي، كيفيت دانه و پايداري عملكرد ژنوتيپ‌هاي اميدبخش برنج با استفاده از روش‌هاي لين و بينز و GGE-biplot

مقدمه: با توجه به كمبود مواد غذايي در جهان، افزايش توليد برنج يكي از خواسته‌هاي بازار جهاني و از اهداف مهم بسياري از كشورهاي توليدكننده اين محصول مي‌باشد. عملكرد نهايي هر محصول تحت تاثير پتانسيل ژنوتيپ، اثر محيط و برهمكنش ژنوتيپ و محيط قرار مي‌گيرد. برهمكنش ژنوتيپ و محيط موجب مي‌شود ژنوتيپ‌هاي مختلف تحت شرايط محيطي متفاوت واكنش يكساني نداشته باشند. ژنوتيپ‌هايي كه بتوانند در مناطق مختلف و يا تحت شرايط محيطي متفاوت، عملكرد بالاتري توليد كنند و پايداري عملكرد خود را حفظ كنند، ارقام موفقي به‌شمار مي‌آيند. در اين پژوهش، نه لاين اميدبخش برنج با منشاء هاشمي به‌همراه دو رقم هاشمي و گيلانه در دو منطقه و طي دو سال از نظر عملكرد دانه مورد ارزيابي قرار گرفتند. هدف از مطالعه نيز ارزيابي پايداري لاين‌هاي مورد مطالعه و معرفي پايدارترين آن‌ها به‌منظور معرفي رقم‌هاي جديد بود.مواد و روش‌ها: مواد گياهي اين آزمايش، تعداد نه لاين اميدبخش برنج با منشاء رقم هاشمي به‌عنوان يك رقم برنج محلي ايراني با كيفيت مطلوب بود كه به‌همراه دو رقم هاشمي و گيلانه به‌عنوان رقم‌هاي شاهد آزمايش در قالب طرح بلوك‌هاي كامل تصادفي با چهار تكرار در دو منطقه، موسسه تحقيقات برنج كشور (گيلان، رشت) و ايستگاه تحقيقات چپرسر (مازندران) به‌مدت دو سال 1396 و 1397 مورد ارزيابي قرار گرفتند. صفات مورد مطالعه شامل عملكرد دانه، روز تا 50 درصد گلدهي، درصد برنج سالم، راندمان تبديل، طول شلتوك، محتواي آميلوز و درجه حرارت ژلاتيني شدن بود. براي تجزيه و تحليل آماري داده‌ها، ابتدا تجزيه واريانس ساده براي عملكرد دانه انجام شد و سپس، آزمون بارتلت جهت بررسي يكنواختي خطاهاي آزمايش صورت گرفت. تجزيه واريانس مركب و مقايسه ميانگين‌ها به‌روش دانكن با نرم‌افزار SAS انجام شد. به‌منظور ارزيابي پايداري لاين‌هاي مورد مطالعه نيز از روش‌هاي لين و بينز و GGE-biplot استفاده شد. يافته‌هاي تحقيق: نتايج تجزيه واريانس مركب داده‌ها نشان داد كه اثر ژنوتيپ و سال و همچنين برهمكنش سال× مكان و سال × مكان × ژنوتيپ بر عملكرد دانه معني‌دار بود. به اين ترتيب، پايداري عملكرد دانه ژنوتيپ‌هاي مورد مطالعه با استفاده از روش‌هاي لين و بينز و GGE-biplot ارزيابي شد. نتايج روش لين و بينز نشان داد كه ژنوتيپ‌هاي گيلانه و 19603 (Hashemi/IR74720-85-1-2-1) با داشتن كم‌ترين واريانس درون‌مكاني براي عملكرد دانه، به‌ترتيب پايدارترين ژنوتيپ‌هاي اين آزمايش بودند. نتايج حاصل از روش گرافيكي GGE-biplot نيز نشان داد كه در باي‌پلات عملكرد دانه، ژنوتيپ‌هاي 19607، هاشمي و گيلانه كه رئوس چند ضلعي را تشكيل دادند، بهترين و يا ضعيف‌ترين ژنوتيپ‌ها در برخي از محيط‌ها و يا همه محيط‌ها بودند. در مقابل، بررسي همزمان پايداري و عملكرد دانه ژنوتيپ‌‌ها، لاين اميدبخش 19603 را به‌عنوان بهترين ژنوتيپ معرفي كرد. نمودار ژنوتيپ ايده‌‌آل نيز نشان داد كه لاين اميدبخش 19603 كم‌ترين فاصله را از ژنوتيپ ايده‌‌آل فرضي نسبت به ساير ژنوتيپ‌ها داشت و بنابراين برترين ژنوتيپ‌ اين آزمايش بود.نتيجه‌گيري: نتايج ارزيابي پايداري عملكرد ژنوتيپ‌هاي برنج با استفاده از روش‌هاي لين و بينز و GGE-biplot، لاين اميدبخش 19603 را به‌عنوان پايدارترين ژنوتيپ اين آزمايش معرفي كرد. اين لاين به‌همراه لاين اميدبخش 19607، بالاترين ميانگين عملكرد شلتوك را در تمامي محيط‌هاي ارزيابي شده توليد كردند. اين ژنوتيپ‌ها، با تعداد روز تا 50 درصد گلدهي كم‌تر از 95 روز، طول دانه بيش از هفت ميلي‌متر و ميزان آميلوز و دماي ژلاتيني شدن متوسط، در رديف ژنوتيپ‌هاي ميان‌رس، دانه‌بلند (صدري) و با كيفيت پخت مطلوب قرار گرفتند. بنابراين، دو لاين اميدبخش 19603 و 19607 به‌منظور اجراي برنامه‌هاي معرفي رقم، پيشنهاد مي‌شوند.