ارزيابي صفات مورفوفنولوژيك و عملكردي ارقام و لاين‌هاي ايزوژن نزديك گندم نان در واكنش به تنش گرماي آخر فصل در منطقه اهواز

مقدمه: تنش گرمايي تهديدي جدي براي امنيت غذايي و توليدات كشاورزي است. تنش گرماي آخر فصل يك تنش غيرزيستي اصلي به‌ويژه در مناطق گرمسيري و نيمه گرمسيري است كه به‌طور قابل توجهي بر رشد و عملكرد غلات به‌ويژه گندم تأثير مي گذارد. استفاده از ارقام زودرس گندم روش مناسبي براي بسياري از مناطق توليد كنندۀ غلات است كه تنش گرمايي آخر فصل را تجربه مي كنند. در اين آزمايش، اثر تنش گرماي آخر فصل بر صفات مورفوفنولوژيك و عملكردي ارقام و لاين هاي ايزوژن نزديك گندم نان مورد بررسي قرار گرفت. هدف از اين آزمايش، استفاده از ارقام و لاين‌هاي ايزوژن نزديك داراي خوشه‌ دهي زودهنگام به‌منظور بررسي اثر زودرسي بر عملكرد و برخي صفات فنولوژيك و زراعي گندم نان جهت دستيابي به ارقام و لاين‌هاي ايزوژن برتر از نظر تحمل به تنش گرماي ناشي از تاريخ كاشت ديرهنگام بود.مواد و روش‌ها: آزمايش به‌صورت كرت‌هاي خرد شده در قالب طرح بلوك‌ هاي كامل تصادفي با سه تكرار در دانشگاه شهيد چمران اهواز در سال زراعي 1402- 1401 اجرا شد. دو تاريخ كاشت (دوم آذرماه و دوم بهمن‌ماه به‌ترتيب به‌عنوان تاريخ كاشت به‌هنگام و ديرهنگام منطقه در كرت‌هاي اصلي و هفت رقم و لاين ايزوژن گندم نان (روشن، كل حيدري، مهدوي، لاين ايزوژن روشن، لاين ايزوژن كل حيدري، لاين ايزوژن مهدوي و رقم مهرگان به‌عنوان شاهد) در كرت‌هاي فرعي قرار گرفتند. تاريخ كاشت به‌هنگام به‌عنوان شاهد و تاريخ كشت ديرهنگام به‌دليل برخورد مراحل گلدهي و پرشدن دانه گندم با گرماي آخر فصل به‌عنوان تنش گرمايي در نظر گرفته شد. داده‌هاي مرتبط با عملكرد دانه، وزن سنبله، تعداد دانه در سنبله اصلي، وزن دانه در سنبله اصلي، وزن هزار دانه، عملكرد زيست‌توده، شاخص برداشت، ارتفاع بوته، تعداد روز از كاشت تا خوشه‌دهي و تعداد روز از كاشت تا رسيدگي دانه‌ها ثبت شد.يافته‌هاي تحقيق: نتايج اين آزمايش نشان داد كه تفاوت آماري معني‌داري بين ارقام و لاين‌هاي ايزوژن گندم نان از نظر بيش‌تر صفات مورد مطالعه وجود داشت. تنش گرماي ناشي از كشت ديرهنگام، از طريق كاهش معني‌دار تعداد دانه در سنبله، وزن دانه در سنبله، وزن سنبله و وزن هزار دانه سبب كاهش عملكرد دانه همه ارقام و لاين‌هاي ايزوژن شد. مقادير كاهش صفات در ارقام بيش‌تر از لاين‌هاي ايزوژن مربوطه بود. تنش گرما منجر به كاهش معني‌دار عملكرد دانه در رقم روشن، لاين ايزوژن روشن، رقم كل حيدري، لاين ايزوژن كل حيدري، رقم مهدوي، لاين ايزوژن مهدوي و رقم مهرگان به‌ترتيب به‌ميزان 36، 35، 31، 31، 35، 32 و 30 درصد در مقايسه با تاريخ كاشت به‌هنگام شد. با وجود كاهش نسبتاٌ مشابه صفات در ارقام و لاين‌ها، مقادير عملكرد دانه در رقم و لاين ايزوژن مهدوي و همچنين رقم مهرگان در هر دو تاريخ كشت به‌مراتب بيش‌تر از ساير ارقام و لاين‌هاي ايزوژن بود. لاين‌هاي ايزوژن 7 تا 14روز زودرس‌تر از ارقام والد خود بودند. در كشت به‌هنگام و در لاين‌هاي ايزوژن روشن، كل حيدري و مهدوي، كاهش تعداد روز از كاشت تا خوشه‌دهي (به‌ترتيب 5، 6 و 11 روز كاهش) و تعداد روز از كاشت تا رسيدگي (به‌ترتيب 8، 7 و 14 روز كاهش) به‌عنوان دو مؤلفه اصلي زودرسي، باعث به حداقل رساندن مواجه با تنش گرماي آخر فصل طي مراحل گلدهي و پر شدن دانه و در نتيجه عملكرد و پايداري عملكرد بالاتر شد.نتيجه‌گيري: به‌طور كلي، نتايج اين پژوهش نشان داد كه لاين‌هاي ايزوژن مورد بررسي از نظر عملكرد و صفات زراعي و مورفولوژيك برتر از ارقام گندم بودند. لاين ايزوژن مهدوي از طريق راهبرد زودرسي و كاهش تعداد روز تا خوشه‌دهي و رسيدگي، داراي بالاترين عملكرد دانه و پايداري عملكرد بود و همانند رقم مهرگان براي هر دو شرايط كشت به‌هنگام و ديرهنگام در منطقه خوزستان توصيه مي‌ شود.