نسبت واقع‌ گرايي علمي با رويكردهاي تبيين‌ كنندۀ پيشرفت علم

يكي از مهم‌ترين مباحث مطرح‌ شده در مطبوعات فلسفۀ علم مناقشۀ واقع ‌گرايي و پاد واقع‌گرايي علمي است. همچنين در سال‌هاي اخير ادبيات نسبتاً مفصلي در خصوص رويكردهاي تبيين‌كنندۀ پيشرفت علم به وجود آمده است. هدف اين مقاله بررسي نسبت واقع‌گرايي/پادواقع‌گرايي علمي با رويكردهاي تبيين‌كنندۀ پيشرفت علم است. در اين مقاله منظور از واقع‌گرايي علمي واقع‌گرايي معرفتي است، كه ادعا مي‌كند نظريات علميِ بالغ و موفق توصيفي (تقريباً) صادق از جهان ارائه مي‌دهند. در مقابل، مدافعان پادواقع‌گرايي معرفتي امكان كسب معرفت از هويات مشاهده‌ناپذير را رد مي‌كنند. رويكردهاي تبيين‌كنندۀ پيشرفت علم با توجه به هدفي كه براي علم در نظر گرفته‌اند، در اين چهار دسته ارائه شده‌اند: رويكرد معرفتي، رويكرد معنايي، رويكرد حل مسئله (كاركردي) و رويكرد مبتني بر فهم. در اين مقاله استدلال مي‌شود كه دو رويكرد معرفتي و معنايي با توسل به مفهوم صدق در زمرۀ ديدگاه‌هاي واقع‌گرايانه قرار مي‌گيرند. رويكرد حل مسئله نيز به دليل جايگزيني معيار توانايي حل مسائل با صدق، رويكردي پادواقع‌گرايانه به شمار مي‌آيد. ادعاي اصلي مقاله اين است كه گرچه در ابتداي امر به نظر مي‌رسد كه رويكرد مبتني بر فهم از مفهوم صدق در شرح ديدگاه خود استفاده كرده، اما نشان داده مي‌شود كه اين رويكرد در تعيين اولويت ميان صدق و فهم، فهم را اولويت خود قرار مي‌دهد. اين ادعا بدان معناست كه در اين رويكرد ملاك انتخاب نظريۀ ارجح نه تقرب به حقيقت، بلكه چگونگي فهم آن است. بنابراين رويكرد مبتني بر فهم رويكردي پاد واقع‌گرايانه است.