جهل موضوعي و مسئوليت كيفري از نگاه اخلاق فضيلت

يكي از نظريه‌هاي مهم اخلاقي كه در دهه‌هاي اخير مورد توجه حقوقدانان كيفري نيز قرار گرفته، نظريه اخلاق فضيلت است. اين نظريه بر ويژگي هاي اخلاقي، انگيزه فاعل از اعمال ارتكابي با ارجاع به شخصيت او و بررسي پشيماني به‌عنوان مؤلفه بازنگري رفتار از سوي فاعل، تأكيد دارد. اين نظريه اخلاقي افقي نوين و متفاوت براي كاوش مبناهاي سرزنش‌پذيريِ اعمال ناشي از جهل موضوعي مي‌گشايد كه براي واكنش به فاعلان جاهل عادلانه‌تر به‌نظر مي‌رسد.مقاله حاضر بر آن است تا با روش توصيفي-تحليلي، ملاكي براي نحوه مواجهه قانونگذار با اين دسته از كنشگران با در نظر گرفتن مؤلفه پشيماني و رذيلت‌هاي مربوط به شخصيت، ارائه دهد.بر اساس يافته‌هاي اين پژوهش، اعمال ناشي از جهل به جزئيات، غيرعمدي است. بنابراين، فاعل جاهل در حالت عدم تقصير چنانچه ابراز پشيماني كند، بخشوده خواهد شد. اما اگر از ارتكاب عمل خود پشيمان نباشد، با اينكه در برابر جهل و عمل ناشي از آن سزاوار سرزنش نيست؛ موضوع واكنش‌هايي همچون خشم و آزردگي خواهد بود كه در سطح حقوقي ممكن است در قالب اقدامات تأميني و تربيتي جلوه‌گر شود. درصورتي‌كه جهل فاعل از روي تقصير باشد، صرفاً به اعتبار جهلش مسئول خواهد بود و سرزنش به اعتبار اعمال ناشي از چنين جهلي با مباني اخلاقي موجه نيست، با اين حال با توجه به اينكه در مسئوليت كيفري بر خلاف مسئوليت اخلاقي صِرف، ملاحظات اجتماعي در مقايسه با حالت‌هاي ذهني بيشتر مدنظر قرار مي‌گيرد، چنين رفتارهايي ممكن است به لحاظ كيفري مسئوليت‌آور باشد؛ به‌ويژه اگر فاعل از ارتكاب جرم پشيمان نباشد.