بررسي تطبيقي آراي ابن ‌عربي و عزالدين ‌كاشاني در باب قُرب

«قرب» در قاموس متصوفه از احوال عرفاني و به معني اطاعتي است كه موجب تقرّب مطيع به مطاع مي‌شود. نويسندگان اين پژوهش برآنند تا با بررسي آراي ابن‌عربي و عزالدين كاشاني در باب قرب عرفاني، نوع تلقي، نوآوري و وجوه اشتراك و افتراق اين دو انديشه‌ورز متصوفه را با روش توصيفي‌تحليلي و بر مبناي مستندات كتابخانه‌اي باز كنند. براساس نتايج تحقيق، هر دو انديشمند، قرب نوافل را برتر از قرب فرايض مي‌دانند و دليل برتري را به محبت الهي پيوند مي‌زنند. قرب حقيقي در تلقي هر دو، وصل به محبوب و مشاهدة او نيست؛ بلكه اين نوع قرب در نظر كاشاني با پيوند به شوق مخصوص، در قوس صعودي، مستمر و دائمي است؛ در نظر ابن‌عربي نيز سالكانِ واصل دائماً در مشاهدة قرب هستند و اين رؤيّت چيزي جز تجلّي حق نيست. هر دو برآنند كه علم لدّني مخصوص اهل قرب و يكي از ملزومات نيل به قرب حقيقي است. كاشاني با پيوند قرب به جمع و تفرقه عرفاني برآن است كه در قرب تام، روح سالك در محل جمع با وجود صفت تذلل در عبوديتش، صفت ترفع به درجات والا را نيز داراست؛ اما ابن‌عربي با تمايز قائل شدن به اين نوع تفسير، برآن است كه برخي بزرگان متصوفه به جهت تلقي قرب در مقام جمع و بُعد در موضع جدايي، معرفت بُعد را در باب قرب داخل كرده‌اند.