رويكرد تطبيقي كيفيت محيط شهري با تأكيد بر تصوير ذهني شهروندان شهر تهران

مقدمه امروزه به دليل افزايش جمعيت، مهاجرت‌هاي بي‌رويه و توسعۀ افقي شهر و نياز شديد شهروندان به افزايش ساخت‌‌و‌ساز واحدهاي مسكوني، موجب بي‌توجهي به بعد كيفي مسكن شده است. مهم‌ترين مسئله‌اي كه در مناطق مختلف شهر تهران ديده مي‌شود، طوري كه برخي مناطق محل سكونت طبقات بالاي اجتماعي- اقتصادي و برخي ديگر محل سكونت قشر فقير و كم‌درآمد شده است. هدف پژوهش ارزيابي زيست‌پذيري شهري با توجه به وضعيت متفاوت محلات، از ديد شهروندان در شهر تهران است. در اين راستا كيفيت زندگي و زيست‌پذيري شهري يكي از حوزه‌هاي مهم مطالعات شهري در كشورهاي مختلف به شمار مي‌رود كه مؤلفه‌هاي چندگانۀ اجتماعي، محيطي و اقتصادي دارد. توجه به اين شاخص‌ها در شهرها به دليل نقش آن به عنوان ابزاري كارآمد در مديريت و برنامه‌ريزي شهري و به طور كلي تعيين ميزان قابل زيست بودن شهرها فزوني يافته است. محيط سكونت با كيفيت، پشتيبان انواع فعاليت‌هاي انساني است. رشد سريع شهرنشيني در چند دهۀ اخير موجب افول ارزش‌هاي اين محيط‌ها در بافت‌هاي قديمي درون شهرها شده است و اين فضاها ديگر تأمين‌كنندۀ نيازهاي انسان و بستر مناسب براي فعاليت‌هاي او نيستند، برخي از نواحي شهري با چالش‌هاي مهمي در زمينه‌هاي تخريب فيزيكي و محيطي، محروميت اجتماعي، ناامني، بيكاري، نابرابري اقتصادي، كمبود مسكن و ترافيك روبه‌رو هستند كه اين مشكلات كيفيت زندگي شهري را به‌شدت كاهش مي‌دهد. با اين‌وجود سياست‌گذاران و برنامه‌ريزان در سطوح بين‌المللي و ملي بر قابليت شهرها براي بهبود كيفيت زندگي انسان‌ها تأكيد دارند. مواد و روش‌ها پژوهش حاضر كاربردي و از نوع توصيفي- تحليلي است. بخش مباني نظري پژوهش از طريق اطلاعات آمارهاي موجود در كتابخانه و اسناد تدوين شده است؛ كه شاخص‌ها و گويه‌هاي مؤثر بر كيفيت محيط سكونت در پژوهش حاضر با توجه به مطالعۀ مباني و ادبيات پژوهش در جدول 3 ارائه شده و بخش ديگر جمع‌آوري داده‌ها از طريق مطالعات ميداني و ابزار پرسشنامه به دست آمده كه بر اساس شاخص‌هاي پژوهش گويه‌هاي مربوط به هر شاخص طراحي شده است. براي تحليل داده‌ها از نرم‌افزار SPSS.22 آمار توصيفي (فراواني‌ها) و آمار استنباطي (آزمون تفاوت ميانگين‌ها شامل: T-test و F، ضريب همبستگي پيرسون و رگرسيون چندگانه و تحليل مسير) استفاده شده كه از تي تك‌نمونه‌اي و F براي بررسي تفاوت‌ها و از تحليل مسير براي تعيين تأثير عوامل مؤثر بر كيفيت محيط مسكوني از ديد شهروندان در سطح محلات (تجريش، نارمك شمالي و سلسبيل جنوبي) در شهر تهران استفاده شده و در پايان براي تحليل فضايي، درون‌يابي و پهنه‌بندي محلات از نرم‌افزار ArcGIS10.3 استفاده شده است. يافته‌ها يافته‌هاي پژوهش نشان داد ‌رابطۀ ميان سن ساكنان و ميزان رضايت آن‌ها مثبت و مستقيم است، به گونه‌اي كه هر چه ميزان سن آن‌ها بالاتر برود، سطح رضايتمندي آن‌ها از سكونت در محله افزايش مي‌يابد. ميان جنسيت و سطح رضايت كيفيت محيط مسكوني رابطۀ معناداري وجود دارد. تحليل مسير عوامل مؤثر بر كيفيت محيط مسكوني از ديد شهروندان در سطح محلات (تجريش، نارمك شمالي و سلسبيل جنوبي) در شهر تهران، را نشان مي‌دهد شاخص‌هاي اجتماعي، اقتصادي، دسترسي به خدمات و تسهيلات شهري، كيفيت تردد حمل‌و‌نقل عمومي، كيفيت كالبدي محلات و كيفيت بهداشت محيط به‌ترتيب در رتبه‌هاي اول تا ششم تأثيرگذاري قرار دارند كه بيشترين تأثير 0/43 (شاخص اجتماعي) و كمترين تأثير را (0/06) شاخص كيفيت بهداشت محيط داشته است. با توجه به نتايج حاصل از توزيع پرسشنامه‌ها ميان ساكنان محلات سه‌گانه، نتايج آمار توصيفي مربوط به پاسخ‌گويان به اين شرح بوده كه از ميان سؤال جنسيت پاسخ‌دهندگان به سؤال‌ها، 41/9 درصد از جامعۀ آماري زنان و 58/1 درصد مردان بوده‌اند. در بررسي وضعيت تأهل، 23/7 درصد از پاسخ‌گويان مجرد و 73/3 درصد متأهل هستند. در بررسي سن پاسخ‌گويان 6.6 درصد از پاسخ‌گويان به پرسشنامه كمتر از 20 سال، 73/4 درصد 21 تا 40 سال، 14/9 درصد 41 تا 60 و 5 درصد از آن‌ها در گروه سني 61 تا 80 درصد قرار دارند. در بررسي وضعيت تحصيلات پاسخ‌گويان، 1/2 درصد داراي سواد خواندن و نوشتن، 10/8 درصد ابتدايي، 31/9 درصد ديپلم- پيش‌دانشگاهي، 26/1 درصد فوق ديپلم و 27/8 درصد از پاسخ‌گويان داراي تحصيلات كارشناسي به بالا بوده‌اند. از نظر نوع شغل، 31/5 درصد از پاسخ‌گويان داراي شغل دولتي و 68/5 درصد داراي شغل آزاد هستند. براساس نتايج حاصل از پرسشنامه، 6/24 درصد افراد مورد پرسش قرار‌داده‌شده كمتر از 3 ميليون تومان در ماه درآمد دارند.28/33 درصد افراد بين 3 تا 6 ميليون تومان در ماه درآمد دارند. 31/12 درصد از افراد مورد پرسش قرار‌داده‌شده، بين 6 تا 10 ميليون تومان، 16/46 درصد بين 10 تا 13 ميليون تومان، 10/95 درصد بين 13 تا 16 ميليون تومان و 6/90 درصد از افراد بالاي 13 ميليون در ماه درآمد دارند. از نظر مدت زمان اقامت در محلۀ مسكوني، 18 درصد كمتر از 10 سال، 24 درصد بين 10-15 سال و بقيه بيش از 15 سال سابقۀ اقامت در محلۀ مسكوني را داشته‌اند.از نظر شاخص اقتصادي، بيشترين ميزان ميانگين مربوط به قيمت زمين و كمترين ميانگين مربوط به درآمد محلات است. در شاخص اجتماعي بيشترين ميانگين مربوط به مشاركت اجتماعي و كمترين ميانگين مربوط به امنيت اجتماعي است.در ميان متغيرهاي مربوط به شاخص كيفيت كالبدي محلات، متغير كيفيت ابنيه داراي بيشترين ميانگين و كيفيت واحد مسكوني داراي كمترين ميزان ميانگين است. در شاخص دسترسي به خدمات و تسهيلات شهري، بيشترين ميانگين مربوط به متغير دسترسي به خدمات و كمترين ميزان ميانگين مربوط به ميزان دسترسي به امكانات رفاهي است.در كيفيت تردد و حمل‌و‌نقل عمومي در سطح محلات، متغير دسترسي به حمل‌و‌نقل عمومي بالاترين ميانگين و متغير كيفيت خيابان‌ها و كوچه‌ها داراي كمترين ميانگين است. در شاخص كيفيت بهداشت محيط، ميزان رضايتمندي از جمع‌آوري زباله بالاترين ميانگين و چگونگي دفع فاضلاب داراي كمترين ميزان ميانگين را داشته‌ است. نتيجه‌گيري افزايش جمعيت و مهاجرت‌هاي وسيع به شهرها موجب توسعۀ نگرش كميت‌گرا به مسكن شده است، لذا اين امر در نهايت باعث كاهش توجه به كيفيت محيط مسكوني شده است. اين امر در كشور ما زمينه‌ساز ايجاد مسائل اجتماعي، اقتصادي و سياسي بسياري شده است. بنابراين اين پژوهش با تعريف شاخص‌هاي مؤثر در محيط مسكوني (محيطي، اقتصادي، اجتماعي- فرهنگي، كالبدي و مديريتي) در تلاش است تا بعد ذهني شهروندان را از طريق پيمايش مورد سنجش قرار دهد. بررسي سنجش كيفيت محيط مسكوني از ابعاد مختلف نشان مي‌دهد در برخي موارد ميان آنچه ساكنان محيط مسكوني از محل زندگي خود درك مي‌كنند، با آنچه كه از نتايج سنجش عيني محيط به دست مي‌آيد، تفاوت‌هايي وجود دارد. معيارهاي ارزيابي محيط مسكوني بر اساس شاخص‌هاي مورد استفاده در برنامه‌ريزي شهري تا حدود زيادي گوياي ذهنيت شهروندان از فضا نيز است. به طور كلي نتايج پژوهش نشان داد ميزان رضايت زنان از محلات مسكوني‌شان بيش از مردان است. ميان مدت اقامت در محله مسكوني و سطح رضايت از كيفيت محله رابطۀ معناري وجود دارد. هر چه مدت اقامت افراد در محلات افزايش يابد، سطح رضايت از محلۀ سكونتي افزوده مي‌شود. تنها معيارهاي كالبدي و فيزيكي تعيين‌كنندۀ كيفيت محيط مسكوني نيستند، بلكه توجه به ايجاد بناهاي پايدار و نوساز مطابق با ويژگي‌هاي اجتماعي، بومي، جوي و اقتصادي مي‌تواند در بالا بردن سطح رضايت شهروندان از كيفيت محيط مسكوني‌شان بسيار مؤثر باشد. در نهايت انطباق كيفيت ذهني و عيني محيط مسكوني در راستاي يكديگر راه‌حل كليدي جهت ارتقاي كيفيت كل محيط مسكوني مطرح مي‌شود.