بررسي جايگاه حقوقي حق به شهر در مصوبه‌هاي شوراي‌عالي شهرسازي و معماري ايران با تأكيد بر روش‌شناسي طرح‌هاي توسعۀ شهري

مقدمه‌ قوانين و مقررات شهرسازي توسط دستگاه‌هاي مختلفي تدوين مي‌شوند؛ مجلس شوراي اسلامي هيئت وزيران وزارت مسكن و شهرسازي شوراي‌عالي معماري و شهرسازي و شوراهاي اسلامي شهرها به عنوان دستگاه‌هاي تدوين قوانين و مقررات و شهرداري‌ها و سازمان‌هاي تابعۀ وزارت مسكن وزارت راه و دستگاه‌هاي تابعۀ وزارت نيرو دستگاه‌هاي تابعه به عنوان مجريان اين قوانين به شمار مي‌آيند. در مقياس عيني برآيند تبعيت نكردن از مباني حقوقي به‌ويژه اصول و اقتضائات عام قانون‌گذاري در سياست‌هاي نظام اجرايي (بخش شهرسازي) و متقابلاً برنامه‌گريزي و ناديده‌انگاري جايگاه اصول اهداف و ماهيت موضوع شهرسازي در نظام حقوقي اعم از تقنيني و قضايي در شكل و سيماي مغشوش كالبدي‌ـ فضايي نظام سكونتگاهي و عدم تحقق اهداف طرح‌هاي توسعۀ شهري و برخورد رويۀ قضايي مشهود است. با بررسي و ارزيابي سياست شهرسازي و معماري كشور در يك فرايند زماني مكاني و موضوعي عوارض شواهد و مستندات پديدارشده نشان مي‌دهد سند ضوابط شهرسازي و معماري طرح‌هاي توسعۀ شهري از نظر حقوقي از مهم‌ترين اجزاي اين طرح‌ها بوده و نسبت به ديگر قسمت‌هاي طرح واجد ارزش حقوقي و الزام‌آوري بيشتري هستند. قسمتي از اين ضعف ناشي از وجود ايرادها يا مسائل انكارناپذير است كه تعبير مناسب و فراگير براي آن عنوان «ناكارآمدي نظام حقوقي شهرسازي» است كه پيامد آن قانون‌گريزي، تمايل كم به قانون‌پذيري و بي‌عدالتي است. با توجه به مطالب يادشده اين سؤال مطرح مي‌شود جايگاه حق به شهر در مصوبه‌هاي شوراي‌عالي شهرسازي و معماري ايران در روش‌شناسي طرح‌هاي توسعۀ شهري ايران تا چه اندازه رعايت شده است؟ مواد و روش‌هاروش‌ تحقيق‌ حاضر از لحاظ‌ غايت‌ تحقيق‌ يك‌ تحقيق‌ كاربردي به‌ شمار مي‌آيد، زيرا با به‌ انجام‌ رسيدن‌ مطالعات‌، نتايج‌ آن‌ در چگونگي برنامه‌‌ريزي شهري و نحوۀ مطالعه‌، بررسي‌ و تهيۀ‌ طرح‌‌هاي شهري قابل‌ استفاده‌ خواهد بود. نوع‌ استدلال‌ به‌‌كار‌رفته‌ در اين‌ تحقيق بر شيوۀ‌ استقرايي‌ـ قياسي‌ استوار شده‌ است‌. اين‌ نوع‌ استدلال‌ علمي‌ترين‌ شيوه‌ است‌. به اين‌‌ترتيب‌ امروزه‌ در روش‌ علمي‌ مهم‌ترين‌ جنبه‌‌هاي روش‌ قياسي‌ و استقرايي‌ تركيب‌ مي‌شود و مورد استفاده‌ قرار مي‌گيرد. در اين‌ راستا، چارچوب‌ و جهت‌‌گيري تحقيق‌ با تمسك‌ به‌ قضايا و معلومات‌ كلي‌ تعيين‌ شد و به‌ موجب‌ آن‌ مسئلۀ‌ تحقيق‌، هدف‌ اصلي، سؤال اصلي، ابزارها و روش‌‌هاي انجام‌ تحقيق‌ تعيين‌ و تبيين‌ شدند. در ادامه‌ با استفاده‌ از استدلال‌ استقرايي‌ و چارچوب‌‌هاي تعيين‌شده‌ در طرح‌ تحقيق‌ اطلاعات‌ مورد نياز تهيه‌ و در دسته‌بندي مناسب‌ ارائه‌ شد. در اين‌ خصوص‌ راه‌‌كار دستيابي‌ به‌ اطلاعات‌ قابل‌ تطبيق‌، استفاده‌ از اطلاعات‌ وضع‌ موجود و پيشنهادي طرح‌‌هاي مصوب‌ توسعۀ‌ شهري در ادوار متوالي‌ است‌ كه‌ به آن‌ پرداخته‌ شده‌ است‌. اطلاعات‌ ديگر از بررسي‌ منابع‌ موجود و بررسي‌‌هاي مستقيم‌ محقق‌ در اين‌ خصوص‌ جمع‌‌آوري و تهيه‌ شده‌ است‌. در نهايت‌ نيز با استدلال‌ قياسي‌ و بهره‌‌گيري از اطلاعات‌ گردآوري‌شده‌، بررسي‌‌ها با تمسك‌ به‌ عقل‌ و قضاياي كلي‌ مورد جمع‌بندي قرار گرفته‌ كه‌ نتيجۀ آن‌ به‌ شكل‌ ارائۀ‌ علل‌ و ريشه‌‌هاي مشكلات‌ در روش‌‌شناسي‌ طرح‌‌هاي توسعۀ‌ شهري در ايران‌، در تهيۀ‌ طرح‌‌هاي توسعۀ‌ شهري و راه‌ حل‌‌ها از منظر حق به شهر در سياست‌گذاري شوراي‌عالي شهرسازي و معماري ايران، بيان‌ شده‌ است‌.يافته‌ها نتايج تحقيق نشان داد در مجموع و در ميان كليۀ منابع مورد بررسي، بيشترين درصد فراواني و تأكيد موضوعي، بر محورهاي نقد رويكرد (31 درصد)، نقد فرايند (27 درصد)، تحقق‌پذيري (14 درصد) و نقد ابزارها و روش‌هاي طرح‌هاي توسعۀ شهري (10 درصد) پي‌ريزي‌شده كه نشان‌دهندۀ تأكيد اصلي اساتيد و حرفه‌مندان اين رشته بر اين حوزه‌ها است. بديهي است بخش قابل توجهي از عوامل مؤثر بر عدم تحقق طرح‌هاي توسعۀ شهري، مربوط به سه حوزۀ ديگر رويكردها و فرايندهاي نادرست و ابزارها و روش‌هاي نامناسب است. هم از اين روست كه جهت‌گيري اصلي اين پژوهش، بر پايۀ اصلاح سه‌گانۀ رويكرد، فرايند و ابزار طرح‌هاي توسعۀ شهري با استفاده از دانش آينده‌پژوهي است. با اين توضيحات، در ادامه به تفكيك در هر يك از اين سه حوزه، به فراتحليل وضعيت مؤلفه‌هاي هر دسته پرداخته شده و مهم‌ترين نتايج آن‌ها استخراج مي‌شود. در فراتحليلِ نقد «رويكرد» طرح‌هاي توسعۀ شهري مهم‌ترين عواملي كه برشمرده خواهد شد، در قالب پنج دسته طبقه‌بندي مي‌شود: • عدم كارايي بهينه• فقدان جامع‌نگري• محدوديت شناختي و محدوديت اطلاعات • عدم پيش‌بيني صحيح آينده‌• مشكلات ساختاري و محتوايي نتيجه‌گيري يكي از اقدامات مهم اصلاح، شرح خدمات تهيۀ طرح‌ها است كه در ادامه، كليات شرح خدمات پيشنهادي اين مقاله به همراه اسناد توليدي آن‌ها ارائه شده است. در اين‌ نوع‌ تحقيقات‌ روش‌‌هاي استقرايي‌ و قياسي‌ با هم‌ تركيب‌ مي‌شوند. نحوۀ‌ به‌‌كار‌گيري ايـن‌ پارادايم‌ در قسمت‌‌هاي مختلف‌ تحقيق به اين‌ قرار بود كه‌ مفاهيم‌ و انواع‌ طرح‌‌ها، بررسي‌ ميزان‌ مؤفقيت‌ طرح‌‌ها در ايران‌، همگرايي‌‌ها و واگرايي‌ در طرح‌‌هاي توسعۀ‌ شهري و مانند آن‌ در چارچوب‌ روش‌ استقرايي‌ و به‌ بياني‌ در دنياي عيني‌ انجام‌ شد و ريشه‌يابي‌ علل‌ مشكلات‌ در روش‌شناسي‌ طرح‌‌ها و جمع‌‌بندي، مقايسۀ‌ تطبيقي‌ و ارائۀ‌ نظريه‌ و متدهاي جديد برنامه‌ريزي از طريق‌ روش‌ قياسي‌ و در دنياي ذهني‌ انجام‌ پذيرفت. در واقع‌ تحقيق‌ حاضر از يكسو از پاراديم‌ اثبات‌گرا و از سوي ديگر، از پارادايم‌‌هاي نو اثبات‌‌گرا و پديدار‌شناسي‌ بهره‌مند شد. با انجام اين‌ تحقيق‌، ضمن‌ به‌ دست‌ آمدن‌ نقشه‌‌هاي لازم براي انجام‌ مطلوب طرح‌هاي توسعۀ شهري، شرايط‌ براي نظارت‌ بر كيفيت‌ انجام‌ را نيز فراهم‌ مي‌كند و بستر شناخت‌ هر چه‌ بهتر نتايج‌ مفيد طرح‌ مهيا مي‌شود. اين‌ تحقيق‌ به‌ كارفرما و يا استفاده‌كنندگان‌ از نتايج‌ اين پژوهش‌ اين‌ امكان‌ را مي‌دهد تا معيارهايي‌ براي ارزيابي‌ دقت‌، صحت‌ و روايي‌ و اعتبار انجام‌ طرح‌هاي توسعۀ شهري در ايران از منظر حقوقي حق به شهر به‌ وجود بيايد.