آينده‌نگاري گسترش سكونتگاه‌هاي غيررسمي شهر خوي با رويكرد سناريونويسي

مقدمه امروزه يكي از چالش‌هاي مهم پيش رو، مسئلۀ اسكان‌نايافتگي و سكونتگاه‌هاي غيررسمي است. بحث اسكان غيررسمي يك چالش بشري است كه پيامدهاي آن هنوز هم در جهان در حال توسعه نمايان است. اسكان غيررسمي در كنار اينكه پديده‌اي جغرافيايي و شهري و معماري است، به طور جدي ‌پديده‌اي اجتماعي هم تلقي مي‌شود. اسكان غير رسمي به طور كلي به عنوان توليد فزاينده، غيرمجاز و خود‌سازمان‌يافتۀ محله‌هاي جديد شهري تعريف مي‌شود. اين نوع سكونتگاه‌ها اغلب به مكاني براي جذب مهاجران از روستا به شهر، تأمين‌كنندۀ مسكن ارزان‌قيمت براي بيش از يك ميليارد نفر و ايجادكنندۀ زيرساخت‌هاي اوليۀ محله در شهرهاي در حال توسعه تبديل شده‌اند.مواد و روش‌ها مقالۀ پيش رو از نظر هدف، كاربردي و به لحاظ ماهيت، توصيفي و تحليلي است. داده‌ها و اطلاعات مورد نياز نيز با استفاده از روش‌هاي آينده‌نگاري و بهره‌گيري از ابزار پرسش‌نامه و مصاحبه با متخصصان و خبرگان تكميل شد. جامعۀ آماري در اين مقاله، كارشناسان، خبرگان و متخصصان مرتبط با موضوع پژوهش بوده و قلمروي مكاني پژوهش نيز شهر ميانه اندام خوي است. انتخاب كارشناسان و خبرگان از حوزه‌هاي زير صورت گرفته است: خبرگان دانشگاهي و جامعۀ علمي با حوزۀ تخصصي برنامه‌ريزي شهري و مسكن، مديران و كارشناسان فعال در حوزۀ مديريت شهري، مديران و عوامل اجرايي درگير در مسائل شهري (شهرداري و ادارۀ راه و شهرسازي). در اين پژوهش از تكنيك‌ دلفي براي جمع‌آوري داده‌ها و از روش تحليل ساختاري به منظور بررسي و شناسايي عوامل و متغيرهاي تأثيرگذار استفاده شده است. عوامل كليدي نيز با بهره‌گيري از نرم‌افزار ميك مك شناسايي شدند و در نهايت روش سناريونگاري با بهره‌گيري از نرم‌افزار Scenario Wizard به منظور تدوين و تحليل سناريوهاي محتمل و مطلوب به كار گرفته شد. يافته‌هابراي شناسايي عوامل اوليۀ مؤثر بر روند آيندۀ سكونتگاه‌هاي غيررسمي شهر خوي، تكنيك دلفي به كار گرفته شد. به اين‌منظور پرسش‌نامه‌هايي به صورت تشريحي طراحي و در اختيار كارشناسان مربوطه قرار گرفت. سپس پرسش‌نامه‌هاي دريافتي مورد بررسي قرار گرفت كه در نتيجۀ آن، تعداد 72 عامل در 6 حوزه (اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي، زيست‌محيطي، كالبدي و فيزيكي، مديريتي و سياست‌هاي مديران شهري، سياست‌هاي كلان استاني و كشوري) مورد شناسايي قرار گرفتند. در راند بعدي تكنيك دلفي، متغيرهاي مؤثر بر وضعيت آيندۀ سكونتگاه‌هاي غيررسمي شهر خوي، وارد ماتريس اثرات متقابل شده تا شدت تأثيرگذاري و تأثيرپذيري آن‌ها بر همديگر و بر وضعيت آيندۀ گسترش سكونتگاه‌هاي غيررسمي شهر خوي مشخص شود. ميزان تأثيرگذاري عوامل بر يكديگر از صفر تا 3 مورد سنجش قرار گرفت. عدد صفر نمايانگر فقدان تأثير عوامل بر همديگر است، عدد 1 نمايانگر تأثيرگذاري ضعيف متغيرها بر همديگر، عدد 2 نمايانگر تأثيرگذاري ميانۀ عوامل بر يكديگر و عدد 3 نمايانگر تأثيرگذاري بالاي عوامل بر يكديگر است. پس از معين شدن ميزان و شدت تأثيرگذاري متغيرها، ماتريس اثرات ساختاري جهت بيان متغيرهاي كليدي وارد نرم‌افزار ميك مك شد. ابعاد اين ماتريس 72×72 بوده و درجۀ پر‌شدگي آن نيز 60 درصد است كه بيان مي‌كند متغيرها در بيش از 60 درصد روي يكديگر تأثيرگذار بوده‌اند. از مجموع 5184 رابطۀ ممكن و محتمل در اين ماتريس، 2060 نسبت عدد صفر، 1936 نسبت عدد 1، 870 نسبت عدد 2 و 310 نسبت عدد 3 است.نتيجه‌گيري اين مقاله با هدف بررسي وضعيت آيندۀ سكونتگاه‌هاي غيررسمي در شهر ميانه اندام خوي با رويكرد آينده‌نگاري انجام شده است. گسترش روزافزون حاشيه‌نشيني و سكونتگاه‌هاي غيررسمي در اطراف شهر خوي و سرايت مشكلات اين مناطق به درون شهر خوي و لزوم ارائۀ عوامل تأثيرگذار در رشد و گسترش اين مناطق باعث انجام اين پژوهش شده است. در اين تحقيق براي شناسايي عوامل اوليۀ مؤثر بر روند آيندۀ رشد و گسترش سكونتگاه‌هاي غيررسمي شهر خوي از دلفي مديران استفاده شد. در راند اول پرسش‌نامه‌هايي به صورت تشريحي و با سؤال‌هاي باز طراحي شد، در اين پرسش‌نامه‌ها از كارشناسان خواسته شد تا عوامل مؤثر و دخيل در سيستم مورد مطالعه را شناسايي كنند. پس از بررسي پرسش‌نامه‌هاي دريافتي از كارشناسان تعداد 72 عامل در 6 حوزه (اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي، زيست‌محيطي، كالبدي و فيزيكي، مديريتي و سياست‌هاي مديران شهري، سياست‌هاي كلان استاني و كشوري) استخراج شدند. در ادامه پرسش‌نامۀ دلفي، عوامل تأثيرگذار وارد ماتريس اثرات متقاطع شده تا ميزان تأثيرگذاري آن‌ها بر يكديگر و بر وضعيت آيندۀ گسترش سكونتگاه‌هاي غيررسمي شهر خوي مشخص شود. اگر تعداد عوامل شناسايي‌شده N باشد، يك ماتريس تأثيرگذاري N× N تشكيل مي‌شود. ميزان اين تأثيرگذاري از عدد صفر تا 3 مورد سنجش قرار مي‌گيرد. از مجموع 72 عامل اوليه تأثير‌گذار بر آيندۀ سيستم، 26 عامل به عنوان عوامل كليدي انتخاب شدند. در ادامه براي سناريو‌نگاري، تعداد 78 وضعيت پيش رو براي اين عوامل كليدي طراحي شد. اين وضعيت‌هاي محتمل براي روند آيندۀ پيش روي سيستم از نظر سياست‌گذاري بسيار بااهميت هستند. مي‌توان اذعان كرد كه لازمۀ تدوين سناريوها، تحليل شرايط پيش روي سيستم است. روندهاي احتمالي براي هر عامل از ساير متغيرها متفاوت است و تنها خاصيت اشتراكي بين آن‌ها وجود طيفي از روندهاي مطلوب، بينابين و نامطلوب است. از مجموع 678 وضعيت حاكم بر روند آيندۀ گسترش سكونتگاه‌هاي غيررسمي شهر خوي، تعداد 275 وضعيت روندي مطلوب، تعداد 267 وضعيت روندي ايستا و تعداد 136 وضعيت روندي نامطلوب را براي آيندۀ سيستم متبادر هستند. در مقالۀ حاضر سناريوهاي منتخب به دو دستۀ كلي تقسيم‌بندي شدند:سناريوهاي منتخب با توجه به درجۀ مطلوبيت آن‌ها در دو گروه دسته‌بندي مي‌شوند: سناريوهاي كاملاً مطلوب (سناريوهاي اول تا نهم) و سناريوهاي با وضعيت بينابين و نامطلوب (سناريوهاي دهم تا بيست و ششم).