پژوهشي در آثار و احوال ميرزا عبدالرزاق كاشي‌پز: پيشگام كاشي‌نگاران شيراز در عصر قاجار

كاشي‌كاري شيراز در عصر قاجار هنرمندان گوناگوني داشته كه از اين ميان «ميرزا عبدالرزاق كاشي‌پز (1284- 1356 ق)» از شاخص‌ترين‌ آن‌ها و از كاشي‌نگاراني است كه ميراثي ماندگار و خانوادگي از خود برجاي گذاشته است. هدف اين پژوهش شناسايي احوال، دسته‌بندي دوران تطور حيات هنري و درنهايت گونه شناسي اوليه‌اي از آثار اوست تا بتواند منبعي براي مطالعات تطبيقي و تكميلي بعدي باشد؛ بنابراين پرسش‌هاي‌ اصلي در اينجا اين است كه 1. حيات هنري ميرزا عبدالرزاق به چند دوره قابل‌تقسيم است و عوامل مؤثر بر آن‌ها چه مواردي بوده است؟ 2. آثار موردبررسي در چه موضوعات و مضاميني قابل‌طبقه‌بندي هستند؟ 3. ازنظر تاريخي چه داده‌هايي از ديگر شخصيت‌هاي هنري زمان وي در اين آثار قابل استنتاج هستند؟ روش پژوهش، تفسيري-تاريخي باهدف رسيدن به يك تك‌نگاري است. شيوۀ گردآوري داده‌ها به روش ميداني و كتابخانه‌اي و شامل عكس‌هايي از 10 اثر رقم‌دار از ميرزا عبدالرزاق است. اين داده‌ها در فرآيندي تحليلي به روايتي از آثار و احوال ميرزا عبدالرزاق، شخصيت‌هاي تأثيرگذار، همكاران و كارفرمايان او منتهي شده‌اند. نتايج مطالعه نشان داد حيات هنري او را مي‌توان به چهار دستۀ 1. تكوين (1294-1304 ق)، 2. تثبيت (1304-1310 ق)، 3. پيشگامي (1310-1347 ق)  و 4. بي‌مهري (1347-1356 ق) تقسيم كرد. همچنين دست‌كم، آثار او را مي‌توان در پنج گروه شامل 1. كاشي‌هاي با طرح گل و مرغ 2. كاشي‌هاي با مضامين حماسي 3. كاشي‌هاي با مضامين ديني 4. كاشي‌هاي با طرح شمايل‌ها و چهره‌ها و 5. كاشي‌هاي با طرح گلداني تقسيم كرد. يافته‌هاي اين پژوهش كه مبتني بر كاشي‌هاي رقم‌دار از او سامان‌يافته، نشان از وجود سلسله‌مراتبي از كارفرمايان، معماران و هنرمندان در آثار وي دارد كه با الفاظ ويژه‌اي از هم متمايز شده‌اند. همچنين شخصيت‌هايي مانند «محمدابراهيم ابن فريدون»، «عبدالعلي اشرف الكتاب يزدي»، «فرصت‌ الدوله شيرازي» و «سيّد صدرالدين شايستۀ شيرازي» از افراد مؤثر در شكل‌گيري، تداوم و بلوغ آثار او به شمار مي‌روند.