بررسي تطبيقي تزئينات بازشوهاي قاجاري در شاه‌نشين‏ بناهاي تاريخي شهر اردبيل (مطالعات موردي: شاه‌نشين‏ خانه‌‌هاي ابراهيمي، خليل‌‌زاده و حسينيهٔ مجتهد) ‏‏

ارسي‌‌ها و درهاي دولنگهٔ خورشيدي‌‌دار، از عناصر مهم در تزئينات كاربرديِ فضاي شاه‌نشين‏‏‌‌ها در معماري دورهٔ قاجار است. استفاده از نوشتار با مضامين مذهبي، به‌صورت مشبك، پارچه‌‌بري و يا نقاشي پشت‌شيشه، در اردبيل بيش از ساير مناطق ايران رواج داشته‌است. در اغلب بناهاي تاريخي اين شهر، ارسي‌‌هاي بزرگ دوجداره وجود دارند و معمار با قراردادن درست آن در بناهايي با پلان نعلي‌شكل يا ايوان‌دار، از ارسي‌ها در اين اقليم بهره‌‌مند شده‌است. اين مقاله برگرفته از گزارش‌‌هاي پژوهشي مربوط به تزئينات بناهاي تاريخي شهر اردبيل است. سه نمونهٔ موردي بازشوهاي خانهٔ ابراهيمي، خانهٔ خليل‌‌زاده و حسينيهٔ مجتهد، به دلايلي هم‌چون پُركار‌بودن، سالم‌بودن، قابل‌دسترس‌بودن براي تصويربرداري، و تنوع در روش‌‌هاي تزئينات چوبي انتخاب شده‌‌اند. بازشو‌‌هاي موردمطالعه در اين سه مكان در بافت قديمي شهر اردبيل، مربوط به دورهٔ قاجار هستند. پرسش اصلي مقاله اين است كه تفاوت‌ها و شباهت‌هاي اين بازشوها در چيست و آيا عبارت «هنر ارسي‌سازي در دوره قاجار رو به افول گذاشت» قابل تأييد است؟ اين پژوهش به روش توصيفي- تحليلي و تطبيقي انجام گرفته و داده‌‌ها به‌صورت ميداني و كتابخانه‌‌اي جمع‌‌آوري شده‌اند. يافته‌‌ها نشان مي‌دهند استفاده از گره‌‌چيني براي تزئين ارسي‌‌ها و بازشوها در اوايل دورهٔ قاجار، در اولويت قرار داشته و به‌تدريج سبك تزئين ارسي‌‌ها متفاوت شد؛ قطعات پارچه‌‌بري جاي خود را به قطعات آينه‌‌اي داد و شيوهٔ قواره‌‌بري جاي گره‌‌چيني را گرفت.