تدوين راهكارهاي مديريتي در راستاي افزايش رواناب از گذشته تا آينده (مطالعه موردي: حوزه آبخيز زاينده ‌رود - زيرآبخيز اسكندري)

مقدمه: زيرآبخيز اسكندري يكي از مهم‌ترين منابع اصلي تأمين آب كشاورزي، شرب و صنعت در منطقه و استان اصفهان است. بنابراين، آگاهي و درك بهتر از مشكلات موجود در اين زيرآبخيز مي‌تواند راهگشاي برنامه‌ريزي و مديريت صحيح در اين حوضه باشد. ضمن اينكه، تلاشي مضاعف در جذب تمام ذينفعان در مديريت جامع اين حوضه، امري ضروري است. در اين راستا، پژوهش حاضر با هدف بررسي دلايل پيشرفت رواناب در بازه سال‌هاي 2011، 2021 و 2031 و ارائه راهكارهاي مديريتي با مشاركت ذينفعان برنامه‌ريزي شده است.مواد و روش‌ها: ابتدا ارتفاع رواناب با استفاده از روش شماره منحني برآورد شد. در اين راستا، از تصاوير ماهواره‌اي Landsat 5 و 8 مربوط به سال 2011 و 2021 جهت تهيه نقشه كاربري اراضي زيرآبخيز اسكندري استفاده شد. هم‌چنين، پيش‌بيني تغييرات كاربري اراضي در آينده (2031) با استفاده از مدل ماركوف انجام پذيرفت. سپس براي تهيه نقشه شماره منحني از تلفيق نقشه كاربري اراضي و گروه‌هاي هيدرولوژيك استفاده و سپس ارتفاع رواناب در سال‌هاي موردمطالعه برآورد گرديد. در ادامه، با تشكيل كارگاه‌هاي مشاركتي، از ذينفعان خواسته شد ضمن مشورت با يكديگر درخت مشكلات و اهداف را بر مبناي دلايل اصلي پيشرفت رواناب در حوضه ترسيم نمايند. سپس، بر اساس درخت اهداف فهرست اوليه راهكارهاي پيشنهادي براي زيرآبخيز اسكندري ارائه شد. هم‌چنين، راهكارهاي پيشنهادي از نظر كارشناسي مورد پالايش، طبقه‌بندي و اولويت‌بندي قرار گرفت. در ادامه، بر اساس اهداف پژوهش حاضر، مهم‌ترين شاخص‌هاي تأثيرگذار بر وضعيت كنوني زيرآبخيز اسكندري بر اساس نظرات كارشناسان و ذينفعان انتخاب شدند. سپس، به‌منظور مدل‌سازي براي انتخاب راهكارها و اولويت‌بندي آن‌ها از روش تصميم‌گيري چند معياره استفاده شد. بنابراين ابتدا پرسشنامه محقق به‌منظور امتيازدهي به راهكارهاي منتخب با توجه به معيارهاي ارزيابي بين ذينفعان توزيع شد. در نهايت، نتايج حاصل از امتيازدهي كارشناسان با استفاده از روش TOPSIS اولويت‌بندي شدند.نتايج و بحث: نتايج كاهش چشمگير اراضي طبيعي را در منطقه نشان مي‌دهد. به‌طوري‌كه در سال 2031 مراتع با تاج پوشش خوب و متوسط كاملاً نابود شده‌اند و مراتع با تاج پوشش ضعيف و زراعت آبي و ديم در منطقه غالب شده‌اند. هم‌چنين، بر اساس اطلاعات خاك‌شناسي 57.18 درصد سطح منطقه مربوط به گروه هيدرولوژيك B با توانايي توليد رواناب متوسط است. گروه‌هاي هيدرولوژيك C و D با 24.98 و 17.82 درصد به ترتيب در اولويت‌هاي بعدي قرار دارند. در ادامه، از تلفيق نقشه گروه هيدرولوژيك خاك حوضه با نقشه كاربري اراضي در نرم‌افزار GIS، نقشه CN داراي شماره منحني 61 تا 96 به دست آمد. در نهايت، ميانگين نفوذ در سال 2011، 2021 و 2031 به ترتيب 79.15، 62.82 و 55.12 ميلي‌متر و ميانگين رواناب در سال 2011، 2021 و 2031 به ترتيب 10.99، 13.15 و 13.38 ميلي‌متر به دست آمد. طبق نتايج به‌دست‌آمده، مقدار تلفات با گذشت زمان كاهش و مقدار رواناب افزايش مي‌يابد. با توجه به نتايج، اراضي مسكوني و رخنمون سنگي بيش‌ترين ميزان توليد رواناب يعني 34.38 ميلي‌متر و مرتع با تاج پوشش خوب (0.33) كم‌ترين ميزان رواناب را به خود اختصاص داده‌اند. در ادامه با تشكيل كارگاه‌هاي مشاركتي؛ بر اساس نظرات و هم‌فكري ذينفعان و كارشناسان، يكي از دلايل اصلي پيشرفت رواناب در منطقه را كشاورزي غيراصولي عنوان كردند. در واقع، به دليل كم‌آبي، درآمد ناكافي، عدم وجود قوانين و نظارت در منطقه؛ آبخيزنشينان به تغيير كاربري اراضي و كشت در اراضي كم‌بازه به‌صورت غيراصولي مي‌پردازند. هم‌چنين، با توجه به اهداف پژوهش 11 راهكار مديريتي و 12 شاخص مؤثر (بخش اقتصادي- اجتماعي و محيطي) در وضعيت كنوني حوضه به دست آمد. نتايج حاصل از اولويت‌‌بندي بر اساس روش TOPSIS نشان داد كه راهكار ايجاد زراعت پوششي بيش‌ترين اولويت را به خود اختصاص داده است.نتيجه‌گيري: در اين پژوهش سعي شده است به‌منظور جلوگيري يا كاهش پيشرفت رواناب در منطقه موردمطالعه راهكارهاي مديريتي بر اساس ترجيحات و مشاركت ذينفعان ارائه شود. بنابراين، به‌منظور جلوگيري از پيشرفت رواناب در منطقه ايجاد نهادهاي مطابق با وضعيت حوضه در خصوص الگوهاي كشت و كشاورزي حفاظتي و يكپارچه‌سازي همكاري‌هاي نهادها و سازمان‌هاي زيربط پيشنهاد مي‌شود.