مطالعۀ تطبيقي چهره و پوشش نگاره‌هاي مانوي بر نقاشي صدر اسلام

در نقاشي‌هاي مانوي حضور و نقش انسان بسيار پررنگ است. مانويان در طراحي چهره‌هاي انساني روش و اصول خاصي داشتند؛ هنرمند مانوي با وام‌گيري از چهره‌هاي سرزمين‌ها و ملل مختلف و ادغام آن با تخيلات ذهن خود سعي‌كرده تا چهره‌هاي  متفاوت و با شيوه‌هاي اجرايي متباين خلق كند. در نقاشي‌هاي صدر اسلام نيز مانند نقاشي مانوي انسان‌ها حضوري فعال دارند و نگارگران در ترسيم چهره‌هاي انساني راه و روش مانويان را ادامه دادند، هرچند تغييراتي در چهره‌نگاري صدر اسلام رخ‌ داده، اما شكل كلي و مشخصه‌هاي اجزاي صورت و در برخي موارد پوشش پيكره‌ها همانند سبك هنر مانوي است. مقالة‌ حاضر درصدد پاسخ به اين پرسش‌ها است: چهره‌نگاري مانوي متأثر از چهره‌هاي كدام سرزمين‌ها و ملل است و چه ويژگي‌هايي دارد؟ دليل ترسيم چهره‌هاي يكسان و شبيه به‌هم در نگاره‌هاي مانوي چه بوده است؟ چه ويژگي‌هايي از چهره‌ و پوشش نگاره‌هاي مانوي در نقاشي صدر اسلام ديده مي‌شود؟ هدف از انجام اين تحقيق مطالعة ويژگي‌هاي چهره و پوشش نگاره‌هاي مانوي و بررسي شباهت‌ها و تفاوت‌هاي آن با دورة عباسي (مكتب بغداد)، ساماني، غزنوي و سلجوقي است. اين تحقيق با بهره‌گيري از مطالعة كتابخانه‌اي-اسنادي و به شيوة‌ توصيفي-تحليلي و با رويكردي تطبيقي انجام شده است. اين مقاله بدين جهت حائز اهميت است كه از جهت سبك‌شناسي هنر نگارگري مباحث و دعاوي جديدي را در ريشه‌يابي هنر نگارگري و چهره‌پردازي هنر صدر اسلام (دورة عباسي (مكتب بغداد)، ساماني، غزنوي و سلجوقي) مطرح مي‌كند و اين پژوهش درصدد اثبات اين فرضيه است كه نقاشي صدر اسلام قوياً و به طور قابل ملاحظه‌اي از نقاشي سبك چهره‌نگاري مانويان تأثير پذيرفته است. نتايج تحصيل‌شده حاكي از آن است كه مشخصاتي چون ترسيم چهره‌هاي يكسان، زاويه‌سازي سه‌رخ و شكل بيضي صورت، عدم سايه‌گذاري و حجم‌پردازي، چشمان ريز و كشيده، ابروان خطي شكل و با خميدگي كم، دهان كوچك و لب‌هاي غنچه، بيني به شكل‌خطي صاف و يا قوس‌دار و موهاي آرايش‌يافته بر روي پيشاني از مشخصه‌هاي اصلي چهره‌نگاري مانوي بوده كه در چهره‌نگاري دوره‌هاي صدر اسلام نيز به‌كار رفته است.