موضع مكتب رواقي در خصوص «مرگ»

مكتب رواقي در ميان مكاتب دورۀ يوناني ‌مآبي از جايگاه برجسته‌اي برخوردار بوده و به مدتِ بيش از پانصد سال ذيل همين عنوان در حيات يوناني و رومي تأثيرگذار بوده است. در ميان آموزه‌هاي اين مكتب آموزۀ موسوم به «صيانت ذات» به عنوان اوّلين حُكم طبيعتِ هر موجودي، مورد تأكيد ويژه قرار گرفته است: اساسي‌ترين غريزه و ميل هر موجود زنده‌اي اين است كه با هماهنگي با طبيعت در مسير حفظ خويشتن قدم بردارد. بر همين اساس، حيات فضيلت‌مندانه براي آدمي همانا «زيستن بر وفق طبيعت» است. از سوي ديگر، اقدام به كاري كه دست كم در نگاه عُرفي مي‌توان آن را خودكشي ناميد در ميان فيلسوفان رواقي امري رايج بوده است، تعداد معتنابهي از آن‌ها با اراده و اقدام خويش به حيات خود پايان داده‌اند. آيا گام برداشتن در مسير مرگ خويش با آموزۀ صيانت ذات منافات ندارد؟ رواقي‌ها در عين حال كه سعي مي‌كنند از ثنويت افلاطوني محسوس و معقول احتراز جويند حقيقت آدمي و بلكه حقيقتِ طبيعت را همان عقل (لوگوس) مي‌شمارند و به بقاي عقل آدمي معتقدند. آن‌ها هر گونه اقدام به خودكشي را كه ريشه در عواطف و انفعالات داشته باشد محكوم مي‌كنند، چنانكه هر گونه كوشش انفعال‌آميز براي حفظ جان به هر قيمتي را نيز محكوم مي‌كنند. در نظر رواقي‌ها مرگِ حكيمِ آرماني عين انطباق با طبيعت و با عقل است، اعم از اينكه به‌اصطلاح به‌نحو طبيعي رخ دهد يا با ارادۀ خودش؛ چراكه براي چنين فردي اراده و طبيعت و عقل بر يكديگر منطبق‌اند؛ اما ازآنجاكه آن‌ها هيچ‌كس، حتي رهبرانشان، را مصداق حكيم مطلق نشمرده‌اند، در واقع هيچ‌گونه اقدام به خودكشي را نمي‌توان مورد تأييد كامل آنها شمرد. از سوي ديگر، آمادگي براي مرگ در مكتب رواقي را بايد از عناصر قوام‌بخشِ حيات آرام و پوياي فردي و مدنيِ مورد توصيۀ آن‌ها شمرد: آرام از حيث روحي و پويا از حيث عملي.