نسبت تجربۀ ديني با ابعاد دين

دين داراي ابعاد مختلفي از جمله ابعاد اعتقادي، اخلاقي، تجربي، مناسكي - عبادي، اسطوره اي -روايي، اجتماعي و مادي است. تجربه‌ ديني يكي از ابعاد دين است و هم بعنوان يك واقعيت مهم ديني داراي مناسبات مختلفي با ديگر ابعاد آن است. از اين‌ رو شناخت نوع مناسبات تجربه‌ ديني با ابعاد دين اهميت زيادي دارد. پرسش تحقيق آن است كه چه نسبتي ميان تجربه‌ ديني با ابعاد مختلف دين قابل تصور است؟ در پاسخ به اين سوال، ابتدا بايستي به اهميت تلقي ‌هاي مختلف از دين و سپس تجربه‌ ديني توجه داشت؛ يعني نوع خوانش ما از تجربه‌ ديني، نسبت آن را با ابعاد دين تعيين مي‌ كند. همچنين تلقي ما از دين، در تعيين ماهيت و تنوع ابعاد آن بسيار مهم است. در اين زمينه، مي توان با نظر به دو سنت مهم ديني موجود در جهان، يعني سنت خداباوري و خداناباوري، به اهميت امر متعالي و جنبه الهي/قدسي دين، توجه داشت و حداقل بر نقش ابعاد اعتقادي، اخلاقي، روايي-اسطوره‌ اي، تجربي، نهادي-حقوقي/اجتماعي، عبادي-مناسكي (شعائري) و مادي دين توجه داشت كه هريك مناسبات خاصي با تجربۀ ديني دارند؛ بويژه ابعاد اعتقادي و شعائري كه مي‌ توانند مورد توجه بيشتري قرار دارند. در اين زمينه، به نظر مي ‌رسد بُعد اعتقادي مي‌ تواند ايجاد كننده يا تفسيرگر تجربۀ ديني، بُعدعبادي-شعائري نمايش گر و تجلي كننده و تكرار نُمادين تجربه‌ هاي ديني، و بُعد روايي-اسطوره اي انتقال دهنده‌ ماهيت آن به نسل‌هاي بَعدي، بُعد اخلاقي هم مُوجد و هم بسط سلوكي نتيجه‌ تجربيات ديني، و بُعد مادي نيز تجسم‌ گر خارجي و زمينه ‌ساز وقوع تجربه‌هاي ديني باشند. ضمن اينكه توجه به نظريات مطرح در دو رويكرد ذات ‌گرايي و ساختار گرايي درباب تجربه ‌هاي ديني و تقسيم تجربه ‌هاي ديني به دوگونه‌ مينوي و شهودي-نظري، نوع مناسبات آنها را با ابعاد دين متنوع و پيچيده‌ تر خواهد ساخت.