شناسايي و تحليل نقش‌هاي كتابخانه‌هاي عمومي در اجتماع: يك مرور نظام‌مند

هدف: نقش كتابخانه‌هاي عمومي در مقايسه با گذشته متفاوت‌ تر و گسترده‌تر شده است. پس از آغاز قرن جديد، تغييراتي بنيادي در نقش‌ها و خدمات كتابخانه‌هاي عمومي - به‌ خصوص با تأكيد بر نقش‌هاي اجتماعي آن - صورت گرفته است. لذا با توجه به گسترش دامنۀ خدمات اين كتابخانه‌ها و تأثير بيش‌ از پيش آن بر جامعه، پژوهش حاضر به شناسايي و تحليل نقش‌هاي اجتماعي كتابخانه‌هاي عمومي پرداخته است.روش: اين پژوهش به ‌لحاظ هدف از نوع كاربردي و از حيث ماهيتِ داده‌ها از نوع كيفي است كه با تكنيك مرور نظام‌مند و كاربرد الگوي چهار مرحله‌اي اوكولي و شابرام (2010) انجام شده است. همچنين براي انتخاب صحيح مقالات در مرحلۀ دومِ الگوي مذكور، از فرايندِ انتخابِ مقالات سيلوا (2015) استفاده شده‌است. جامعۀ آماري، متوني را شامل مي ‌شود كه طي سال‌هاي 1381 تا 1401 به زبان‌فارسي و سال‌هاي 2002 تا 2022 به زبان‌انگليسي منتشر شده‌اند. پس از جست‌وجو در پايگاه‌هاي اطلاعاتي و بازيابي 1819 مقاله، به پاكسازي و غربالگري مقالات پرداخته و در نهايت، 201 مقاله‌ مرتبط با نقش‌هاي اجتماعي كتابخانه‌هاي عمومي گزينش شده است.يافته‌ها: با وجود اهميت نقش‌هاي اجتماعي كتابخانه‌هاي عمومي، مطالعات مربوط به اين حوزه در كشور اندك است، و تنها در دهه‌ اخير به اين مسئله توجه شده‌است. علي‌رغم فقر پژوهشي در كشور ايران، پژوهش در اين حوزه در كشورهاي خارجي سابقه‌ طولاني‌تري داشته و پژوهشگران تحقيقات متعددي انجام داده‌ اند. يافته‌ها نشان مي‌ دهد كتابخانه‌هاي عمومي هفت‌ نقش شامل: 1. ترويج عدالت اجتماعي، 2. توسعه سرمايۀ اجتماعي، 3. بالابردن مشاركت اجتماعي، 4. ارتقاي تاب‌آوري اجتماعي، 5. اجتماع‌سازي، 6. مديريت بحران‌هاي طبيعي و 7. كاهش محروميت‌ها و آسيب‌هاي اجتماعي، در جامعه ايفا مي‌كنند.نتيجه‌گيري: شرط اساسي براي موفقيت در تحقق اين نقش‌ها، درك كامل و جامع از موقعيت كتابخانه‌هاي عمومي در شبكۀ اجتماعات محلي است. براي تحقق اين امر، لازم است كتابخانه‌هاي عمومي بيش از هر چيز، از مسائل جامعه آگاه باشند. كتابخانه‌هاي عمومي با سازماندهي فعاليت‌هايي كه به ايجاد فضايي براي ملاقات، توسعۀ ارتباطات شخصي و ارتباط با اعضا و اقشار مختلف جامعه منجر مي‌شوند، به ارائۀ نقش‌هاي اجتماعيِ جديد خود، و نيز تقويت جايگاه كتابخانه - به ‌ عنوان يك نهاد قابل اتكا و شايسته‌ اعتماد - در سطح جامعه كمك مي‌كنند. كتابخانه‌هاي عمومي مي‌توانند با كمك به توسعۀ اجتماعي، عاملي مثبت براي تغيير و تحول جامعه باشند. لذا ضروري است در اين مسير، كتابخانه‌ها به موازات نيازهاي اجتماعي، فرهنگي، سياسي و اقتصادي جوامع گام بردارند تا به ‌معناي واقعي، جزئي از اجتماع شوند. بر اين اساس، براي ايفاي نفش خود بايد با اقدامات فراگير، آگاهي‌رساني مناسب و دانش‌افزايي مخاطب، و نيز استفاده از منابع انساني و آموزشي كيفيت زندگي شهروندان را بهبود بخشند.