پراكنش زماني - مكاني و الگوهاي همديدي توفان‌هاي گردوخاك با ديد افقي كمتر از 200 متر در غرب ايران

مقدمه: توفان‌هاي گرد و خاك با ديد كمتر از 200 متر از توفان‌هاي پرمخاطره براي زيست و فعاليت انساني مي‌باشد. با شناخت ويژگي‌هاي رفتاري و چگونگي شكل‌گيري و گسترش آن‌ها بر روي چشمه‌هاي توليد گرد و خاك مي‌توان از آسيب‌هاي فراوان آن كاست.مواد و روش‌ها: با توجه به هدف تحقيق، بررسي روند تاريخي وقوع توفان‌هاي شديد و الگو‌هاي همديدي ايجاد كننده اين گونه توفان‌ها، دوره آماري 33 ساله انتخاب گرديد. براساس اين پايه آماري 16 ايستگاه سينوپتيك به عنوان ايستگاه نمونه انتخاب گرديد. تروز‌هايي كه در آن حداقل در دو ديدباني كد با ديد كمتر از 200 متر گزارش شده بود به عنوان يك روز همراه با توفان انتخاب گرديد. براي انتخاب سامانه‌هاي همديدي روز‌هايي كه اين پديده حداقل در يك سوم ايستگاه‌هاي نمونه گزارش شده بود، به عنوان يك سامانه گرد و خاك انتخاب گرديد. به اين ترتيب 68 نمونه مطالعاتي استخراج شد.بحث و نتايج: بالاترين تعداد توفان‌هاي گرد و خاك با ديد كمتر از 200 متر در دو فصل پرتلاطم به لحاظ جوي يعني زمستان و پاييز رخ مي‌دهد. به لحاظ ماهانه نيز در ماه‌هاي ژانويه و دسامبر رخ داده است. از لحاظ روند تاريخي نيز از ابتداي دوره (1987) تا سال 2007 تعداد توفان‌ها، تقريباً روند ثابتي داشته است. از سال 2008 تعداد اينگونه توفان‌ها افزايش چشمگيري داشته و اين فرايند تا سال 2012 ادامه داشته است. به لحاظ پراكنش مكاني نيز بالاترين تعداد توفان‌ها در دو فصل سرد سال در ايستگاه‌هاي شرق منطقه برعكس در دوره گرم سال در بخش غربي رخ داده است. دو الگوي پر تكرار عامل اصلي ايجاد توفان‌هاي گرد و خاك دوره سرد سال مي‌باشند. در الگوي واچرخند آفريقايي گسترش شمال سوي قابل ملاحظه پشته اين واچرخند و فرارفت سرد عرض‌هاي جنب قطبي بر روي منطقه غربي آسيا شيب دمايي و فشاري شديدي را در تمام لايه زيرين و مياني وردسپهر ايجاد مي‌كند. در الگوي كم فشار سودان نيز با گسترش قابل ملاحظه زبانه كم فشار سودان بر روي منطقه غربي آسيا و شكل‌گيري يك ناوه عميق در لايه‌هاي مياني سبب تشديد ناپايداري‌ها بر روي چشمه‌هاي مستعد گرد و خاك سوريه و عراق مي‌گردد. تقريباً اكثر توفان‌هاي گرد و خاك تابستانه از يك الگوي كلي پيروي كرده‌اند. در اين الگو‌ها سه سامانه كم فشار دمايي عربستان، پاكستان و گاه دشت لوت عامل اصلي ايجاد توفان‌هاي گرد و خاك در لايه زيرين (تا تراز 850 هكتوپاسكال) مي‌باشند.نتيجه‌گيري: نتيجه اين تحقيق نشان داد كه توفان‌هاي گرد با ديد كمتر از 200 متر در منطقه غربي ايران در حال افزايش است. به لحاظ پراكنش مكاني بالاترين تعداد اين گونه توفان‌ها در دوره سرد سال در بخش شرقي منطقه رخ مي‌دهد. به لحاظ همديدي ذرات گرد و خاك از چشمه‌هاي گرد و خاك سوريه و غرب عراق خيزش پيدا كرده و در امتداد جريانات جوي لايه مياني وردسپهر وارد بخش شرقي منطقه مطالعاتي مي‌شوند. در حالي كه بخش غربي منطقه مطالعاتي در دوره گرم سال تحت تأثير بيشترين تعداد توفان‌هاي گرد و خاك هستند.