بررسي پايداري عملكرد لاين‌هاي اميدبخش زمستانه كلزا در اقليم سرد و معتدل سرد ايران

سابقه و هدف : كلزا (B. napus. L) مهمترين و بيشترين سطح زير كشت را در بين ساير گياهان روغني در ايران به خود اختصاص داده است. اين گياه به صورت بهاره و زمستانه در كشور كشت مي‌شود. بيش از 70 درصد كشت كلزا در ايران در مناطق گرم و معتدله گرم بوده و تنها 30 درصد در مناطق معتدل سرد و سرد كشت مي‌شود. با توجه به وابستگي بيش از 90 درصدي كشور به واردات روغن و اهميت توليد دانه‌هاي روغني، توجه به ارقام مناسب مناطق معتدل سرد و سرد و استفاده از پتانسيل موجود به منظور توسعه كشت آن ضروري به نظر مي‌رسد. در اين تحقيق به بررسي پايداري لاين هاي موتانت زمستانه كلزا پرداخته شد.مواد و روش‌ها: در اين پژوهش، سه رقم كلزا به اسامي زرفام، طلايه و اكسپرس همراه با 16 لاين جهش‌يافته كه از پرتوتابي ارقام فوق با شدت‌هاي ۸۰۰ -۹۰۰-1200گري پرتو گاما و پس از هفت نسل خويش‌آميزي بدست آمده‌اند. همراه با سه رقم تجاري اوكاپي، احمدي و ES Neptune در قالب طرح بلوك‌هاي كامل تصادفي با سه تكرار كشت و مورد بررسي قرار گرفت. اين آزمايش در چهار ايستگاه تحقيقاتي (كرج، زرقان، كرمانشاه و اصفهان) طي دوسال‌ زراعي 95- 1394 و 96 -1395 انجام شد. در تجزيه مركب اثر محيط) تركيب سال در مكان‌( تصادفي و اثر ژنوتيپ ثابت در نظر گرفته شد. پايداري لاين‌ها با استفاده از روش AMMI و آماره ارزش پايداري (ASV) و ساير روش‌هاي پايداري از جمله S (1 6)، (1 4)NP و غيره انجام شد.يافته‌ها: تجزيه مركب داده‌ها نشان داد كه اثر ژنوتيپ، محيط و اثر‌متقابل ژنوتيپ در محيط در سطح احتمال 1% معني‌دار بوده و به ترتيب 5/7 ،3/55 و 0/37 درصد از كل تغييرات واريانس داده‌ها را توجيه كردند. در اين بررسي اثرمتقابل ژنوتيپ در محيط به چهار مولفه تجزيه شد كه به ترتيب 7/36، 6/23، 5/16، 7/9 درصد از مجموع مربعات اثرمتقابل را به خود اختصاص دادند. نتايج حاصل از اين تحقيق نشان داد كه بين لاين‌هاي موتانت ارزيابي شده از نظر عملكرد دانه، تنوع ژنتيكي بالايي وجود دارد. از نظر عملكرد دانه، لاين‌هاي G13 (T- 900- 4) و به دنبال آن G6 (Z- 900- 7) و G3 (Z- 800 -6) با ميانگين 3840، 3757 و 3665 كيلوگرم در هكتار نسبت به ساير لاين‌ها برتر بودند. در نمودار باي‌پلات عملكرد دانه با شاخص ASV، لاين‌هاي G3 G6، G2 و G18 و G7 بيشترين ميزان عملكرد و كمترين ميزان آماره (ASV) را داشته كه به عنوان لاين‌هاي پايدار شناسايي شد.نتيجه‌گيري كلي: نتايج به دست آمده از نمودارسه بعدي ميانگين رتبه ‎آماره‌هاي پايداري (Ar) و انحراف معيار رتبه‌ها (SD) و ميانگين عملكرد نشان داد كه لاين‌هاي G6 (Z -900- 7)، G2 (Z- 800- 3)، G12 (T- 800 -6) و G15 (T 1200-1) عملكرد بالاتر از متوسط ميانگين و ارقام شاهد منطقه داشته و به عنوان لاين‌هاي پايدار شناسايي شدند.