بررسي روابط بين عملكرد و اجزاي عملكرد دانه در ارقام بهاره كلزا با استفاده از روش‌هاي آماري چند متغيره

سابقه و هدف: كلزا با نام علمي (.Brassica napus L) يكي از مهمترين گياهان دانه روغني در جهان است. با توجه به نياز روز افزون كشور به واردات روغن و اهميت كلزا در بين دانه‌هاي روغني، افزايش عملكرد دانه و درصد روغن از اهميت زيادي برخوردار است. بنابراين شناخت صفاتي كه موجب افزايش عملكرد دانه مي‌شوند، نقش مهمي در موفقيت برنامه‌هاي بـه نـژادي دارند. عملكرد يك صفت پيچيده است كه تحت تأثير عوامل زيادي قرار مي‌گيرد. انتخاب مستقيم يك رقم براي عملكرد اغلب چندان مؤثر نيست، بنابراين بررسي روابط بين عملكرد دانه و صفات ديگر براي انتخاب غيرمستقيم ممكن است مؤثر باشد. در چنين شرايطي همبستگي‌ها ممكن است به خوبي ارتباط‌ها را روشن نكنند، لذا روش‌هاي آماري چند متغيره و تجزيه مسير مي‌توانند در درك ماهيت رابطه بين صفات براي انتخاب مستقيم يا غيرمستقيم و در نتيجه بهبود كارايي انتخاب اصلاحي در برنامه‌هاي اصلاح نباتات مفيد واقع گردند. مواد و روش‌ها: در اين مطالعه هشت ژنوتيپ كلزاي بهاره (SPN-202، SPN-204، SPN-206، SPN-207، SPN-217، SPN-225،SPN-227 و SPN-182) به همراه 56 هيبريد كلزا (F1) در سال زراعي 99-1398 در قالب طرح بلوك‌هاي كامل تصادفي با سه تكرار در مزرعه تحقيقاتي ايستگاه تحقيقات كشاورزي گرگان كشت شدند. در طول آزمايش صفات فنولوژيك، مورفولوژيك، عملكرد و اجزاي عملكرد يادداشت برداري شدند و نرمال بودن داده‌ها بر اساس روش كولموگروف- اسميرنوف ارزيابي شد. براي درك روابط بين صفات و شناخت صفات موثر در عملكرد دانه از تجزيه ضرايب همبستگي بين صفات، رگرسيون گام به گام و تجزيه به مولفه‌هاي اصلي استفاده شد. همچنين از تجزيه عليت بر مبناي ضرايب همبستگي براي مشخص كردن اثر مستقيم و غير-مستقيم صفات استفاده شد. در نهايت تمامي صفات بر اساس تحليل مؤلفه‌هاي اصلي گروه‌بندي شدند.يافته‌ها: نتايج تجزيه واريانس نشان‌دهنده وجود اختلاف معني‌دار براي تمامي صفات مورد مطالعه در سطح احتمال يك درصد است. ضريب تغييرات (C.V) براي صفات از 1.37 (رسيدگي فيزيولوژيك) تا 10.31 (تعداد شاخه‌هاي فرعي) متغير بود كه نشان‌دهنده دقت كافي در انجام پژوهش است. نتايج ارزيابي همبستگي نشان داد كه صفت تعداد خورجين در شاخه‌هاي فرعي (0.864)، تعداد كل خورجين در بوته (0.865)، تعداد شاخه‌هاي فرعي (0.466)، رسيدگي فيزيولوژيك (0.329) و تعداد دانه درخورجين (0.358) با عملكرد دانه همبستگي مثبت و معني‌داري داشتند. تجزيه و تحليل رگرسيون گام به گام نشان داد كه صفات تعداد كل خورجين در بوته، تعداد دانه در خورجين و وزن هزار دانه نقش تعيين كننده‌اي بر عملكرد دانه دارند. بر اساس نتايج تجزيه عليت، تعداد كل خورجين در بوته بيشترين تأثير مستقيم (0.881) و تعداد دانه در خورجين از طريق تعداد كل خورجين در بوته بيشترين تأثير غيرمستقيم (0.053) را بر عملكرد دانه نشان دادند. بر اساس نتايج تجزيه مؤلفه‌هاي اصلي، چهار مؤلفه شناسايي شد كه توانستند 79.28 درصد از تغييرات داده‌هاي اندازه‌گيري شده در 64 ژنوتيپ كلزا را تبيين كنند. نتيجه‌گيري: نتايج تجزيه عليت نشان داد كه صفات تعداد كل خورجين در بوته، تعداد دانه خورجين و وزن هزار دانه اثر مثبت مستقيم بر عملكرد دانه داشتند. همچنين تجزيه و تحليل رگرسيون گام به گام نيز بيانگر اين بود كه صفات بيان شده داراي بالاترين ضرايب رگرسيوني هستند، لذا انتخاب براي اين صفات در جهت نيل به عملكرد بالا مي‌تواند بسيار موثر ‌باشد.