موانع توسعه اقتصاد تجاري دريا محور در ايران دوره قاجاريه: نمونه بندر پيربازار

در اين مقاله مي كوشيم تا ضمن تمركز بر يك نمونه معين، ابعادي از مسئله توسعه در ايران روزگار قاجاريه را واكاوي شود. بندر پيربازار، به‌مثابه موضوع محوري پژوهش، يك آبادي كوچك در شمال مرداب انزلي بود كه اهميت آن از اواخر دوره صفوي به بعد افزايش يافت. اين اهميت در مرتبه نخست، مديون موقعيت جغرافيايي مساعد اين آبادي در ميانه بندر انزلي و رشت، و امكاني بود كه در نبود راه زميني مناسب، براي اتصال با درياي خزر فراهم مي‌آورد. از اواخر دوره قاجاريه، رونق روزافزون تجارت دريامحور ايران و روسيه و همزمان، گشايش راه‌آهن ماوراي‌قفقاز، بندر پيربازار را به يك كانون پرجنب‌وجوش تبديل كرد. همين عوامل زمينه‌اي فراهم كرد تا بندر مذكور، در يك مقطع گذرا، روندي از توسعه را تجربه كند. پرسشي كه در كانون پژوهش حاضر قرار دارد، ناظر بر واكاوي زمينه، كيفيت و موانع پيش‌روي اين تجربه از توسعه است. بررسي دقيق و مستند اين نمونه، مي‌تواند براي رسيدن به درك ژرف‌تري از سرشت توسعه در ايران دوره قاجاريه كارآمد باشد. به اين منظور، روند تاريخي ظهور پيربازار در قامت يك لنگرگاه مهم در گيلان، الگوي توسعه و افول اين بندر و عوامل زمينه‌ساز اين تحولات بر مبناي اسناد آرشيوي و گزارش‌هاي دست اول بررسي شده است. رويكرد پژوهش توصيفي-تبييني است و روش آن، واكاوي مسئله در چهارچوب كلان زمينه تاريخي مبتني بر شواهد تجربي و با تمركز بر يك نمونه خُرد است. به اين منظور، عوامل جغرافيايي، اقتصادي و فرهنگي به موازات هم و در بستر تاريخي متناسب با موضوع واكاوي شده است. نتيجه پژوهش حاكي از پيچيدگي‌ ويژه مقوله توسعه در ايران اين روزگار و دشواري دستيابي به استنباط‌هاي تعميمي در اين زمينه است.