مباني و ادله قرآني داوري

قضاوت تحكيمي كه در مقابل قضاوت انتصابي نهادي جهت حل و فصل اختلاف ميان طرفين تنازع در فقه محسوب مي‌شود، امروزه در قوانين حقوقي تحت عنوان «داوري» ظاهر گشته و اين شيوه حل اختلاف فقهي ‌‍ـ حقوقي، به‌دليل احترام به حاكميت اراده طرفين در انتخاب شخص قاضي تحكيم يا داور، روزبه‌روز در حال گسترش و اقبال مردم مي‌باشد. پيرامون ادله قرآنيِ مشروعيت اين نهاد فقهي و حقوقي ميان فقها اختلاف‌نظر وجود دارد؛ به‌گونه‌اي كه برخي مشروعيت آن را از برخي آيات قرآن استنباط نموده و برخي ديگر قائل به عدم مشروعيت آن به استناد برخي آيات ديگر هستند. پرسش اساسي اين است كه آياتي كه بر مشروعيت يا عدم مشروعيت داوري (قضاوت تحكيمي) دلالت مي‌كنند، كدام‌اند و حدود دلالت هريك از اين آيات به چه ميزان است؟ گرچه بررسي جامع فقهي هر موضوع، نيازمند بررسي همه ادله فقه از جمله قرآن، سنت، عقل و اجماع است، اما در اين نوشتار با تمركز بر آيات قرآن و حفظ محوريت آيات شريف كلام وحي، دلالت آياتي كه قائلان به عدم مشروعيت داوري مطرح ساخته‌اند (مانند آيه رد منازعات و اختلافات به خدا و رسول(ص) و آيه تلازم ايمان با ارجاع اختلافات به پيامبر(ص)) محل مناقشه قرار گرفته است و از ميان آيات مورد تمسك قائلان به مشروعيت داوري، تنها دلالت آيه 31 سوره نساء مربوط به نشوز زوجين مورد پذيرش قرار گرفته و با پذيرش مولويت «فابعثوا» در اين آيه شريفه و رد نظريه ارشادي بودن اين امر و با اثبات عدم اختصاص اين آيه به اختلافات زوجين و توجه به حكومت عام آن بر كليه دعاوي و اختلافات (با استعانت به سيرۀ عقلا و قياس اولويت و برخي روايات)، مشروعيت نهاد داوري در حقوق و قضاوت تحكيمي در فقه اثبات گرديده است.